Kısa cevap: Kayseri hafriyat izni tek bir kâğıt değil, üç halkalı bir zincirdir. Kazıya yapı ruhsatı veya kazı izniyle başlanır; çıkan toprak için parselin bağlı olduğu ilçe belediyesinden Atık Taşıma ve Kabul Belgesi alınır; parselden çıkan toprak yalnızca Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nden Taşıma İzin Belgesi almış kamyonlarla belediyenin gösterdiği döküm sahasına götürülür. Dayanak, 2004 tarihli Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği'dir ve yükümlülüğün merkezinde iş sahibi durur. Güncel uygulama ilgili belediyeden teyit edilmelidir.
Sahada sık karşılaşılan tablo şudur: temel kazısı biter, kamyonlar birkaç gün çalışır, sonra yol kenarındaki boş bir arsada ya da bir dere yatağında sizin parselinizden çıkmış toprak belirir. Nakliyeci "sahaya götürdük" der, müteahhit "nakliye onun işiydi" der, belediye ise yazısını iş sahibine gönderir. Aşağıdaki bölümler, o yazı gelmeden önce hangi belgenin kimden alınacağını, toprağın nereye gideceğini ve sorumluluğun taraflar arasında nasıl paylaşıldığını anlatıyor.
Kazı yöntemi, makine seçimi ve zemin hazırlığı tarafını Kayseri hafriyat sürecini adım adım anlatan rehberimizde ve hafriyat yöntemleri ve doğru yöntem seçimi yazımızda ele aldık. Burada odak kâğıt tarafıdır: mevzuat, izin, belge ve sorumluluk. Mevzuat maddeleri resmi metinlerden aktarılmıştır; yine de uygulama ilçeden ilçeye ve zamanla değişebildiği için her adımın ilgili belediyeden teyit edilmesi gerekir.
Kayseri hafriyat izni nedir, hangi belgelerden oluşur?
Kayseri'de "hafriyat izni" denildiğinde üç ayrı belge kastedilir: toprağa dokunmanıza izin veren yapı ruhsatı ya da kazı izni, çıkan toprağın yolculuğunu kayda bağlayan Atık Taşıma ve Kabul Belgesi ve o toprağı taşıyan kamyonun Taşıma İzin Belgesi. Üçü farklı idarelerden, farklı kişiler adına alınır ve biri diğerinin yerini tutmaz.
Hafriyat toprağı, yönetmeliğin 4. maddesindeki tanımla, inşaat öncesinde arazinin hazırlanması aşamasında yapılan kazı ve benzeri faaliyetler sonucunda oluşan topraktır. Yönetmeliğin 13. maddesi izin alma ve toprağı gösterilen sahaya taşıtma yükümlülüğünü, faaliyeti sonucunda bu toprağın oluşmasına neden olan özel veya resmi kişi, kurum ve kuruluşlara yükler; metin bu tarafı "üretici" diye anar. Bireysel bir yapıda bu kişi çoğu zaman arsa sahibi, yani iş sahibidir.
Hafriyat toprağı, inşaat atığı ve yıkıntı atığı aynı şey mi?
Hayır; yönetmelik üçünü ayrı tanımlar ve karıştırılmamalarını genel ilke olarak koyar. İnşaat atığı, konut, bina, yol ve benzeri yapıların yapımı sırasında ortaya çıkan atıktır. Yıkıntı atığı ise bu yapıların tamiratı, tadilatı, yenilenmesi, yıkımı veya doğal afet sonucunda oluşan atıktır. Hafriyat toprağı ise yapı öncesi kazıdan çıkan topraktır.
Ayrımın sahadaki karşılığı basittir. Eski bir ev yıkılıp yerine yeni temel kazılacaksa, önce moloz ayrı toplanır, sonra temiz kazı toprağı ayrı taşınır. Yönetmeliğin 5. maddesi "hafriyat toprağı ile inşaat/yıkıntı atıklarının karıştırılmaması esastır" der. Karışık yük hem geri kazanımı zorlaştırır hem de bazı sahalarda kabul sorununa yol açabilir.
Aşağıdaki tablo, Kayseri'de bir temel kazısında karşınıza çıkacak belgeleri, kimin adına alındıklarını ve dayanaklarını özetler. Kayseri'ye özgü bilgiler, Kayseri Büyükşehir Belediyesi Hafriyat Yönetimi ve GSM Ruhsat Şube Müdürlüğü'nün yayımladığı taahhütname ve dilekçe örneklerinden alınmıştır.
| Belge | Ne işe yarar? | Kim adına alınır? | Kayseri'de kim düzenler? | Dayanak |
|---|---|---|---|---|
| Yapı ruhsatı veya kazı izni | Tabii zeminde kazı ve dolguya başlamaya izin verir | Yapı sahibi | Ruhsatı veren idare (çoğunlukla parselin bağlı olduğu ilçe belediyesi) | Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği md. 5, 57, 59 |
| Atık Taşıma ve Kabul Belgesi | Toprağın üreticiden taşıyıcıya, oradan döküm sahasına zincirini belgeler | Hafriyat toprağını üreten (iş sahibi) | İlgili ilçe belediyesi | Hafriyat yönetmeliği md. 9/d, 23 |
| Hafriyat Toprağı, İnşaat/Yıkıntı Atıkları Taşıma İzin Belgesi | Kişi veya firmanın bu atıkları taşıyabilmesini sağlar | Nakliyeci kişi veya firma | Kayseri Büyükşehir Belediyesi, 2 yıl süreli | Hafriyat yönetmeliği md. 24 |
| Güzergâh ve çalışma saati | Kamyonların hangi yoldan, hangi saatlerde gideceğini belirler | Taşıyıcı | Büyükşehir Çevre Hizmetleri Şube Müdürlüğü (taahhütnameye göre) | Hafriyat yönetmeliği md. 25, Büyükşehir taahhütnamesi |
Kazı işini üstlenecek ekibin bu zinciri bilmesi, işin planlamasının parçasıdır. Kazı ve hafriyat hizmeti alırken ilk sorulacak sorulardan biri, bu dört satırdan hangisinin kimin sorumluluğunda olduğudur.
Hafriyat toprağını hangi mevzuat düzenliyor, yürürlükteki yönetmelik hangisi?
Eylül 2026 itibarıyla hafriyat toprağının yönetimini düzenleyen temel metin, 18 Mart 2004 tarihli ve 25406 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği'dir. Mevzuat Bilgi Sistemi'ndeki güncel metne göre yönetmelikte son değişiklik 9 Ekim 2021 tarihli ve 31623 sayılı Resmî Gazete'de yapılmıştır.
Metnin bazı bölümleri zaman içinde başka yönetmeliklere taşınmıştır. Depolama sahalarının kuruluşu ve işletilmesine ilişkin maddeler, 26 Mart 2010 tarihli Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik ile 1 Nisan 2010'dan itibaren yürürlükten kaldırılmıştır. Geri kazanım tesislerine ilişkin bazı hükümler de 2021 değişikliğiyle değiştirilmiş ya da metinden çıkarılmıştır. İş sahibini doğrudan ilgilendiren belge, taşıma ve döküm hükümleri ise 2004 metninde durmaktadır.
2017'de görüşe açılan taslak yönetmelik ne oldu?
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Nisan 2017'de "Yıkım İşlemleri ile Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği Taslağı"nı görüşe açmış, son görüş tarihini 22 Mayıs 2017 olarak ilan etmişti. Bu taslak, Mevzuat Bilgi Sistemi'nde yürürlükteki bir yönetmelik olarak yer almıyor. İnternette taslak hükümlerini yürürlükteymiş gibi aktaran sayfalara rastlayabilirsiniz; belge hazırlarken yalnızca resmi metne bakın.
Kanunlar hafriyat konusunda kime hangi yetkiyi veriyor?
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 7. maddesinin (i) bendi, büyükşehir belediyesine "hafriyat toprağı, moloz, kum ve çakıl depolama alanlarını" belirleme ve "bunların taşınmasında çevre kirliliğine meydan vermeyecek tedbirler" alma görevini verir. Aynı bent, hafriyatın yeniden değerlendirilmesi, depolanması ve bertarafı hizmetlerini de büyükşehire bırakır. Kayseri'de döküm sahalarını ve kamyon izinlerini bu yüzden Büyükşehir yönetir.
| Mevzuat | Tarih / sayı | Hafriyat açısından önemli hüküm |
|---|---|---|
| Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği | 18.03.2004 / 25406 (son değişiklik 09.10.2021 / 31623) | Üretici yükümlülükleri (md. 9), döküm yasağı (md. 13), taşıma kabul belgesi (md. 23), taşıyıcı izni (md. 24), taşıma önlemleri (md. 25), yeniden kullanım (md. 26) |
| 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu | Md. 7/1-(i) | Hafriyat ve moloz depolama alanlarını belirleme, taşımada kirliliğe karşı tedbir, hafriyatın yeniden değerlendirilmesi ve bertarafı |
| 2872 sayılı Çevre Kanunu | Hafriyat yönetmeliği md. 46 atfı | Yönetmeliğe aykırılıkta Kanunun 20, 21, 23, 24 ve 26. maddelerindeki yaptırımlar uygulanır |
| 5326 sayılı Kabahatler Kanunu | Md. 41/4 | İnşaat atık ve artıklarını özgü yerler dışına atana idari para cezası; tüzel kişi için ayrı üst sınır; kaldırma masrafı ayrıca tahsil edilir |
| Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği | 03.07.2017 / 30113 (değişiklikleriyle) | Yol kotu belgesi ile ruhsat veya kazı izni olmadan kazı ve dolgu yapılamaz (md. 5); ruhsattan önce kazı izni şartları (md. 59) |
| Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği | 05.10.2013 / 28786 | Ek-4: kazıda yeraltı tesisatlarının tespiti, uygun şev veya destek sistemi, kazı kenarı ile hafriyat yığını arasında mesafe |
Tablodaki hükümler Mevzuat Bilgi Sistemi ve Resmî Gazete'deki resmi metinlerden aktarılmıştır. Yönetmelikler sık değiştiği için, özellikle Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nde başvuru anındaki metne ve ilgili belediyenin uygulamasına bakılması gerekir.
Hafriyat toprağı nereye dökülür? Kayseri'deki döküm sahaları
Hafriyat toprağı yalnızca belediyenin veya mahallin en büyük mülki amirinin gösterdiği ve izin verdiği geri kazanım ve depolama tesislerine dökülebilir. Yönetmeliğin 13. maddesi, bu tesisler dışında "denizlere, göllere, akarsulara veya herhangi bir yere" döküm yapılmasını ve dolgu yapılmasını açıkça yasaklar. "Boş arsa sahibi izin verdi" demek bu yasağı ortadan kaldırmaz.
Kayseri'de bu işi Büyükşehir Belediyesi İklim Değişikliği ve Sıfır Atık Daire Başkanlığı bünyesindeki Hafriyat Yönetimi ve GSM Ruhsat Şube Müdürlüğü yürütür. Haziran 2025'te kamuoyuyla paylaşılan bilgilere göre il genelinde web tabanlı "Hafriyat Yönetim Otomasyon Sistemi" kullanılıyor; UKOME kararıyla desteklenen sistem, ilçe belediyeleriyle koordineli çalışarak başvuruları en yakın döküm sahasına yönlendiriyor.
Döküm sahasının adı neden kaynaktan kaynağa değişiyor?
Çünkü döküm sahaları dolar, kapanır ve yenileri açılır. Kayseri Büyükşehir Belediyesi kaynaklı üç farklı yayında üç farklı saha listesi yer alıyor. Bu durum bir tutarsızlık değil, sahaların yaşayan bir sistem olduğunun göstergesi.
| Kaynak | Tarih | Adı geçen sahalar |
|---|---|---|
| Büyükşehir Hafriyat Yönetimi ve GSM Ruhsat Şube Müdürlüğü web sayfası | Eylül 2026'da erişildi | Yılanlı (Melikgazi), Akın (Kocasinan), Mimarsinan (Melikgazi) |
| Büyükşehir "Hafriyat Toprağı ve İnşaat Yıkıntı Atıkları Yönetimi" kitapçığı | 2025 | Kocasinan Akın, Melikgazi Koyunbaba, Melikgazi Mimarsinan/OSB, Kocasinan Gömeç (faal ve açılacak sahalar birlikte) |
| Büyükşehir basın açıklaması | Haziran 2025 | Akın, Gömeç, Mimarsinan, Beylik, Sarıkürklü |
Tablodan çıkan ders şu: toprağınızın gideceği sahayı ezbere ya da nakliyecinin sözüne göre değil, belgeden öğrenmelisiniz. Atık Taşıma ve Kabul Belgesi'nin üçüncü bölümü tam olarak bunun için vardır. Güncel saha listesi ve konumları Kayseri Büyükşehir Belediyesi Hafriyat Yönetimi ve GSM Ruhsat Şube Müdürlüğü sayfasından ve ilçe belediyesinden teyit edilmelidir.
Döküm sahasını siz mi seçersiniz, sistem mi yönlendirir?
Büyükşehir'in Haziran 2025 açıklamasına göre Kayseri'de döküm sahasını başvuru üzerine sistem belirler: web tabanlı sistem, atık üreticisinden gelen başvuruyu ilçe belediyesiyle koordineli şekilde en yakın döküm sahasına yönlendirir. Yani saha, iş sahibinin ya da nakliyecinin serbest tercihine bırakılmış görünmüyor; uygulamanın güncel hâli ilçe belediyesinden teyit edilmelidir. Sizin payınıza düşen, yönlendirilen sahanın belgede yazılı olduğunu ve kamyonların gerçekten oraya gittiğini takip etmektir.
Mesafe maliyeti doğrudan etkiler. Yönetmeliğin 17. maddesi, döküm bedelinin "geri kazanım/depolama sahasının uzaklığı ve oluşan atık miktarı esas alınarak" belirleneceğini söyler. Parselinize en yakın saha değiştiğinde nakliye maliyeti de değişebilir; bu yüzden keşifte "hangi sahaya yönlendirildi?" sorusu mutlaka sorulmalıdır.
Döküm sahasına hangi malzemeler götürülemez?
Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin taşıyıcı firmalardan aldığı taahhütnamede, depolama sahasına ve izin verilen dolgu alanına getirilmesi yasak olan malzemeler tek tek sayılır. Kazı toprağına bunlardan biri karışmışsa yük artık temiz hafriyat yükü sayılmaz; tehlikeli atık karışan yükün ayrı mevzuata göre bertaraf edilmesi gerekir.
- Sıvılar ve sıvı atıklar, arıtma çamurları
- Parlayıcı ve patlayıcı maddeler
- Tıbbi atıklar, hayvan kadavraları ve gübreleri
- Radyoaktif madde ve atıklar
- Tehlikeli ve zararlı atıklar
Yönetmelik iki grubu ayrıca düzenler. 22. maddeye göre asbest, boya, florasan, cıva ve asit gibi tehlikeli atıklar diğer atıklardan ayrı toplanır ve tehlikeli atık mevzuatına göre bertaraf edilir. 28. maddeye göre asfalt atıkları da diğer inşaat ve yıkım atıklarından ayrı toplanıp geri kazanılır; gelişigüzel yerlere atılmaları yasaktır.
Atık Taşıma ve Kabul Belgesi nedir, nasıl alınır?
Atık Taşıma ve Kabul Belgesi, hafriyat toprağının kimden çıktığını, kimin taşıdığını ve hangi sahaya kabul edildiğini üç bölümde kayda bağlayan, yönetmeliğin Ek-2'sinde tanımlı resmi belgedir. Yönetmeliğin 23. maddesine göre hafriyat toprağı üretenler, büyükşehir belediyesi olan yerlerde ilgili ilçe belediyesine müracaat ederek bu belgeyi almak zorundadır.
Belgenin zamanlaması da yazılıdır. Yönetmeliğin 9. maddesinin (d) bendi, üreticinin "faaliyete başlamadan önce" bu belgeyi almasını ister. Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin taşıyıcı taahhütnamesinde de ilçe belediyesince düzenlenen Atık Taşıma ve Kabul Belgesi ile Büyükşehir'in Taşıma İzin Belgesi alınmadan döküm yapılmayacağı taahhüt ettiriliyor.
Belgenin üç bölümü ve dört nüshası
Belge eksiksiz doldurulması gereken üç bölümden oluşur. Birinci bölümde hafriyat toprağını üreten, ikinci bölümde üretilecek atığı taşıyacak şahıs veya firma, üçüncü bölümde ise atığın geri kazanılacağı ya da depolanacağı saha bilgileri yer alır. Bölümlerden biri boşsa zincir kopuktur.
| Nüsha | Kimde kalır? | Sahada ne işe yarar? |
|---|---|---|
| 1. nüsha | Belgeyi düzenleyen kurum (ilçe belediyesi) | Resmi kayıt; denetimde karşılaştırma |
| 2. nüsha | Atık üreticisi (iş sahibi) | Toprağın izinli yola çıktığının kanıtı; şantiyede ve arşivde tutulur |
| 3. nüsha | Taşıyıcı kişi veya firma | Yol denetiminde ve sahaya girişte gösterilir |
| 4. nüsha | Geri kazanım veya depolama tesisi yetkilisi | Toprağın sahaya kabul edildiğinin kaydı |
Yönetmelik, inceleme ve denetim sırasında bu belgenin ilgili tüm taraflarca denetim elemanlarına gösterilmesini zorunlu tutar. Yani belge yalnızca belediye dosyasında durmaz; iş sahibinin, nakliyecinin ve sahanın elinde birer kopyası bulunur.
Başvuru adımları nasıl ilerler?
- Parselin yapı ruhsatı veya kazı izni durumunu netleştirin; yol kotu belgesinin alındığından emin olun.
- Kazı hacmini projeden öğrenin. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ne göre mimari proje eklerinden biri "toprak kazı hesabı"dır.
- Toprağın ne kadarının parsel içinde dolgu ve tesviyede kullanılabileceğini, ne kadarının dışarı taşınacağını ayırın.
- Taşıyıcı kişi veya firmayı belirleyin; Büyükşehir'in Taşıma İzin Belgesi'ne sahip olduğunu ve belgenin geçerli olduğunu kontrol edin.
- Parselin bağlı olduğu ilçe belediyesine başvurun ve güncel evrak listesini yazılı olarak alın.
- Belgenin üç bölümünün eksiksiz doldurulduğunu, döküm sahasının adının yazılı olduğunu görün.
- Size ait nüshayı alın; kazı süresince şantiyede, sonrasında arşivde saklayın.
- Kazı başladığında seferlerin belgedeki taşıyıcı ve saha ile uyumlu olduğunu takip edin.
Başvuruda hangi evrak istenir?
Kayseri ilçe belediyelerinin güncel evrak listesi başvuru anında ilçe belediyesinden alınmalıdır; liste belediyeye ve döneme göre değişebilir. Fikir vermesi için bir örnek: İstanbul'da Arnavutköy Belediyesi'nin hizmet rehberinde taşıma kabul belgesi için şu belgeler isteniyor.
- Yapı ruhsatı sahibinin dilekçesi
- Yapı ruhsatının aslı
- Atığı taşıyacak kamyonun Taşıma İzin Belgesi'nin fotokopisi
- Altyapı hizmetleri için yapılan sözleşmenin fotokopisi
- Belediyenin belirlediği belge ücreti
Bu liste yalnızca örnektir; Kayseri'deki ilçe belediyesi farklı ya da ek belge isteyebilir. Kayseri Büyükşehir'in hafriyat kitapçığında örnek olarak basılan Melikgazi Belediyesi taşıma ve kabul belgesi formunda kazı ve dolgu miktarı (m³), atık cinsi, ada/parsel, inşaat ruhsatının tarih ve sayısı ile nakliyede kullanılacak araç plakaları için alan bulunuyor; bu bilgilerin başvurudan önce hazır tutulması süreci hızlandırır.
Hafriyat kamyonunun izinli olduğu nasıl anlaşılır?
Kayseri'de bir hafriyat kamyonunun izinli olup olmadığı üç yerden anlaşılır: Büyükşehir'in verdiği Taşıma İzin Belgesi, aracın üzerindeki zorunlu işaretler ve Büyükşehir'in yayımladığı izinli firma listesi. Üçünden biri eksikse, toprağınızı o kamyona yüklemeden önce durup sormanız gerekir.
Hafriyat Toprağı, İnşaat/Yıkıntı Atıkları Taşıma İzin Belgesi, bu atıkları taşımak isteyen kişi veya kuruluşların yönetmeliğin 24. maddesine göre belediyeden almak zorunda olduğu izindir. Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin dilekçe örneğine göre bu belge yalnızca Büyükşehir tarafından ve 2 yıl süreli olarak veriliyor.
Aynı dilekçe örneğinde başvuru ekleri de sayılır: taahhütname, şirketler için ticaret sicil kaydı ve vergi levhası, noter onaylı imza sirküleri veya beyannamesi, araç listesi ve araç ruhsatları (kiralık araçta sözleşme), araçların önden ve yandan fotoğrafları, harç makbuzu ve araç takip sistemi. Başvuruda araç listesi verildiği için izin, firmanın bildirdiği araçlarla ilişkilidir.
Kamyonun üzerinde neye bakmalısınız?
- Damper sarı renkte olmalı; Büyükşehir dilekçesinde renk RAL 1028 olarak belirtiliyor.
- Damperin yanlarında, 20 cm yüksekliğinde ve büyük harflerle "hafriyat toprağı, inşaat/yıkıntı atıkları taşıma aracı" ibaresi bulunmalı.
- Sağ ve sol kapılarda firma adı ve araç plakası okunaklı şekilde yazılı olmalı.
- Araçta branda sistemi bulunmalı; yönetmeliğin 25. maddesi taşıma sırasında yükün üzerinin uygun malzemeyle kapatılmasını ister.
- Araç takip sistemi takılı olmalı; Büyükşehir, Haziran 2025 itibarıyla il genelinde 675 hafriyat kamyonuna GPS ve damper sensörü takıldığını açıkladı.
İzinli firma listesine nereden bakılır?
Yönetmeliğin 24. maddesi, taşıma izni alan firmaların isimleri ve irtibat numaralarının, döküm sahalarının yerleriyle birlikte "halkın bilgileneceği şekilde" ilan edilmesini ister. Kayseri Büyükşehir Belediyesi, taşıma izin belgesi alan firmaların listesini Hafriyat Yönetimi ve GSM Ruhsat Şube Müdürlüğü sayfasında indirilebilir bir belge olarak yayımlıyor.
Listede firma adının geçmesi tek başına yeterli değildir. Sahaya gelen plakanın, firmanın izin başvurusunda bildirdiği araçlardan olup olmadığını ve belgenin 2 yıllık süresinin dolmadığını da sormak mantıklıdır. İzinli bir firmanın kiraladığı başka bir kamyonla sefer yapması gibi durumlar ancak bu soruyla ortaya çıkar.
Çok düşük nakliye teklifi neden sorgulanmalı?
Düşük teklif kendi başına bir kanıt değildir; ama nakliye maliyetinin iki sabit kalemi vardır: döküm sahasının belediyece ilan edilen bedeli ve sahaya kadar gidilen mesafe. Bu iki kalemi karşılamayacak kadar düşük bir teklif aldığınızda "toprak hangi sahaya gidecek, belgede hangi saha yazacak?" sorusunu yazılı olarak sorun. Cevap net değilse, kaçak dökümün riski sonunda sizin kapınıza gelebilir.
Yapı ruhsatı, kazı izni ve hafriyat izni arasındaki fark nedir?
Yapı ruhsatı ve kazı izni toprağa dokunmanıza, Atık Taşıma ve Kabul Belgesi ise o toprağı parselden çıkarıp taşımanıza izin verir. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 5. maddesi "İlgili idareden yol kotu belgesi ile yapı ruhsatı veya kazı izni alınmadan, tabii zeminde hiçbir şekilde kazı veya dolgu yapılamaz" der. Bu kural, taşınacak toprak olsun olmasın her kazı için geçerlidir.
Yol kotu belgesi, parselin cephe aldığı yolun idarece belirlenmiş yüksekliğini gösteren ve binanın hangi seviyeden kot alacağına esas olan belgedir. Kazı derinliği bu kota göre hesaplandığı için, yol kotu netleşmeden yapılan kazı hem hacim hesabını hem de ruhsat projesiyle uyumu bozar.
Yönetmeliğin 57. maddesine göre ruhsat başvuru dilekçesiyle birlikte kazı-hafriyat izni ve su-kanal altyapı izni için de başvuru yapılmış sayılır ve bu izinler yapı ruhsatıyla birlikte verilir. Bu hüküm başvuru yükünü azaltır; ancak toprağın hangi taşıyıcıyla hangi sahaya gideceğini gösteren taşıma kabul kaydının nasıl düzenlendiği ilçe belediyesinden teyit edilmelidir.
Ruhsattan önce temel kazısına başlanabilir mi?
Belirli şartlarla evet. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 59. maddesinin 3. fıkrası, yapı ruhsatı başvurusu yapılan bir parselde ruhsatı veren idarenin uygun görüşüyle kazı izni verilebileceğini düzenler. Bunun için şu şartlar birlikte aranır:
- Mimari projenin ilgili idarece onaylanmış olması
- Fenni mesuliyet ve iş güvenliği sorumluluğunun üstlenilmesi
- Uygulamaların şantiye şefi tarafından yürütülmesi
- Yapı sahibi ve müteahhidinin, ruhsat alınmadan yapının inşasına başlanmayacağına dair noter taahhütnamesi vermesi
- Sorumluluğun üstlenildiğinin fenni mesul ve şantiye şefi sözleşmelerinde yazılı olması
Aynı fıkra önemli bir sınır da koyar: kazı sahasında kazık, palplanş, istinat duvarı ve benzeri uygulamalar varsa, bu yapıların projelerinin onaylanması ve ruhsatlandırılması zorunludur. Palplanş, kazı çevresine çakılan ve birbirine kilitlenerek toprağı tutan perde elemanlarıdır. Kazı sınırında statik projeli betonarme istinat duvarı gerekiyorsa, erken kazı izni o duvarın projesini atlamanın yolu değildir.
Bodrum katı açığa çıkarmak için ek kazı yapılabilir mi?
Ruhsat eki projesine aykırı olarak yapılamaz. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 5. maddesi, yapı ruhsatı veya yapı kullanma izni alınmış yapılarda ruhsat eki projesine aykırı olarak bodrum katları açığa çıkarmak üzere kazı ve tesviye yapılamayacağını, aksi hâlde Kanunun ilgili hükümlerine göre cezai işlem yapılacağını söyler. Bahçe kotunu projeden bağımsız indirmek, taşıma belgesi alınsa bile sorunu çözmez.
| Soru | Yapı ruhsatı / kazı izni | Atık Taşıma ve Kabul Belgesi | Taşıma İzin Belgesi |
|---|---|---|---|
| Neye izin verir? | Tabii zeminde kazı ve dolgu yapmaya | Belirli bir işten çıkan toprağı belirli taşıyıcıyla belirli sahaya götürmeye | Kişi veya firmanın hafriyat taşımacılığı yapmasına |
| Kim başvurur? | Yapı sahibi | Hafriyat toprağını üreten | Taşıyıcı |
| Ne zaman? | Kazıdan önce | Faaliyete başlamadan önce | Taşımaya başlamadan önce; Kayseri'de 2 yıl geçerli |
| Hangi idare? | Ruhsatı veren idare | İlgili ilçe belediyesi | Kayseri Büyükşehir Belediyesi |
| Dayanak | Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği md. 5, 57, 59 | Hafriyat yönetmeliği md. 9/d, 23 | Hafriyat yönetmeliği md. 24 |
İş sahibi, müteahhit ve nakliyeci arasında sorumluluk nasıl paylaşılır?
Yönetmelik, hafriyat toprağının yönetim sorumluluğunu önce üreticiye, yani toprağın çıkmasına sebep olan iş sahibine yükler; kazıyı yapan, taşıyan ve depolayan taraflar da kendi aşamalarından ayrıca sorumludur. Sorumluluğun "ya o ya bu" değil, "her biri kendi halkasından" şeklinde işlediğini bilmek, sözleşmeyi doğru kurmanın ilk adımıdır.
Yönetmeliğin 9. maddesi üreticinin yükümlülüklerini tek tek sayar. Bu liste, iş sahibinin "nakliye benim işim değil" diyemeyeceği noktaları gösterir.
- Atıkların çevre ve insan sağlığına olumsuz etkilerini en aza indirecek şekilde atık yönetimini sağlamak
- Atıkların oluşumu, taşınması ve depolanması aşamalarında gerekli izinleri ve onayları almak
- Atıkları bileşenlerine göre ayrı toplamak ve içinde zararlı, tehlikeli ve yabancı madde bulundurmamak
- Faaliyete başlamadan önce Atık Taşıma ve Kabul Belgesi'ni almak
- Atıkları belediyenin veya mülki amirin izin verdiği tesisler dışındaki yerlere dökmemek
- Atık yönetimi için yapılacak harcamaları karşılamak
- Oluşum, taşıma ve depolama aşamasındaki kazalarda oluşan zararı tazmin etmek ve kirliliği gidermek
| Taraf | Asıl yükümlülük | Dayanak | Sahadaki somut karşılığı |
|---|---|---|---|
| İş sahibi (üretici) | İzin ve belgeleri almak, izinli saha dışına döktürmemek, masrafı karşılamak, kaza zararını gidermek | Hafriyat yönetmeliği md. 9, 13, 17, 23 | Belge nüshası, taşıyıcı sözleşmesi, saha bilgisi |
| Kazıyı yapan (hafriyat yapan) | Toz, gürültü ve görüntü kirliliğine karşı tedbir; alanın çevresini kapatmak; kazı-dolgu dengesini planlamak; bitkisel toprağı ayırmak; komşu binaları, doğal drenajı, enerji ve iletişim hatlarını, kaldırım ve yolu korumak | Md. 14 | Çevre paneli, sulama, ayrı toprak yığınları, komşu tespit kaydı |
| Nakliyeci (taşıyıcı) | Taşıma İzin Belgesi, sarı araç ve ibare, yükü örtmek, kapasite üstü yüklememek, tekerlekleri temizlemeden trafiğe çıkmamak, güzergâh ve saate uymak | Md. 24, 25; Büyükşehir taahhütnamesi | Branda, takip cihazı, güzergâh izni, belge nüshası |
| Döküm sahası | Atığı kabul etmek ve kaydetmek | Md. 23 | Belgenin 4. nüshası, varsa kantar kaydı |
| Belediyeler | Saha belirlemek, bedeli tespit ve ilan etmek, izinli firmaları ilan etmek, denetlemek | Md. 8, 17; 5216 sayılı Kanun md. 7 | İzinli firma listesi, saha yönlendirmesi, denetim |
"Nakliyeyi müteahhit hallediyor" demek iş sahibini korur mu?
Yönetmelik, yükümlülükleri sayarken üreticiyi muhatap alır; sözleşmeyle işin bir müteahhide bırakılması ise taraflar arasındaki iç ilişkiyi düzenler. Bir aykırılıkta belediyenin kimi muhatap alacağı ve zararın kime rücu edileceği somut olaya göre değişir ve hukuki değerlendirme gerektirir. Buradaki bilgi hukuki görüş değildir; bu konuda bir avukattan destek alınması önerilir.
Pratik taraf ise nettir. İşi devrediyorsanız devri yazılı yapın, belgenin sizin işiniz için düzenlendiğini görün ve üreticiye ait nüshanın bir kopyasını mutlaka elinizde tutun. "Müteahhit halletti" sözü denetim elemanına gösterilebilecek bir belge değildir.
Kamyon toprağı yolda başka bir yere dökerse ne olur?
Yönetmeliğin 13. maddesi, denetimde hafriyat toprağını esaslara aykırı biçimde alıcı ortama verdiği tespit edilen üretici, taşıyıcı ve depolayanlar hakkında cezai işlem uygulanacağını söyler. Kabahatler Kanunu'nun 41. maddesi de atığı özgü yerler dışına atan kişiye idari para cezası öngörür. Yani kaçak döken taşıyıcı, fiilin doğrudan faili olarak işlemle karşılaşır.
Kayseri'de bu tespitin teknik altyapısı da var. Büyükşehir'in hafriyat kitapçığına göre "Hafriyat Koordinasyon ve İzleme Merkezi" aracılığıyla kaçak döküm yapan araçlar anlık olarak tespit edilip saha personeline bildiriliyor. Haziran 2025 açıklamasına göre GPS ve damper sensörü takılan kamyonlar Büyükşehir sistemine bağlanarak 7 gün 24 saat takip ediliyor. İş sahibi olarak elinizdeki belge ve sefer kayıtları, toprağınızın izinli yola çıktığını gösteren en güçlü kanıttır.
Kaçak hafriyat dökümünün riskleri nelerdir?
Kaçak hafriyat dökümü; idari para cezası, dökülen atığın kaldırma masrafının ayrıca tahsili ve çevreye verilen zararın giderilmesi yükümlülüğü olmak üzere üç ayrı sonuç doğurabilir. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme ile değiştiği için burada tutar verilmemiştir; güncel tutarlar ilgili belediyeden öğrenilmelidir.
- İdari para cezası: Kabahatler Kanunu md. 41/4, inşaat atık ve artıklarını özgü yerler dışına atan kişiye ceza öngörür; inşaat faaliyeti tüzel kişi adına yürütülüyorsa tüzel kişi için ayrı bir üst sınır uygulanır.
- Kaldırma masrafı: Aynı fıkraya göre atığın kaldırılmasına ilişkin masraf ayrıca kişiden tahsil edilir.
- Peşin tahsil: Hafriyat yönetmeliği md. 13'e göre tespit edilen kirlilik tebliğ edilen sürede giderilmezse, toplama, taşıma ve bertaraf maliyeti ilgililerden peşin olarak tahsil edilir.
- Çevre Kanunu yaptırımları: Yönetmelik md. 46, aykırılıklarda 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 20, 21, 23, 24 ve 26. maddelerindeki yaptırımlara atıf yapar.
- Tazmin: Md. 9'a göre üretici, taşıma ve depolama aşamasındaki kazalarda oluşan zararı tazmin etmek ve kirliliği gidermekle yükümlüdür.
Kayseri'de kaçak döküm iki katmanda izleniyor. Büyükşehir tarafında GPS ve damper sensörleriyle araç takibi, izleme merkezi ve Haziran 2025 açıklamasında duyurulan "Alo Hafriyat İhbar Hattı" kullanılıyor; Büyükşehir'e ALO 153 hattından da ulaşılabiliyor. İlçe tarafında zabıta denetimi devrede. Melikgazi Belediyesi, Mart 2026'da yaptığı açıklamada kaçak hafriyat dökenlerin güvenlik kameraları ve zabıta denetimiyle tespit edildiğini, dökülen hafriyat ve molozların atık sahiplerine toplattırıldığını duyurdu.
Kaçak dökümün sahadaki gerçek zararı nedir?
Kaçak döküm yalnızca bir ceza meselesi değildir. Dere yatağına dökülen toprak, suyun akış kesitini daraltır ve ilkbahar yağışlarında taşkın riskini artırır; yönetmeliğin 13. maddesinin akarsuları özellikle sayması bundandır. Tarla kenarına bırakılan kazı toprağı verimli üst toprağı örter, yol kenarına dökülen yük ise yağmurla yola ve kanal ızgaralarına taşınır.
Kayseri'de Meteoroloji Genel Müdürlüğü verilerine göre yılın en yağışlı ayları Nisan ve Mayıs'tır. Bu aylarda dökülen gevşek toprak, birkaç yağışta çamur akıntısına dönüşebilir ve zarar, döküldüğü noktanın çok ötesine yayılır. Kaldırma masrafının büyüklüğü de çoğu zaman bu yayılmaya bağlıdır.
Hafriyat toprağı yeniden kullanılabilir mi?
Evet; yönetmelik hafriyat toprağının önce kaynağında azaltılmasını ve tekrar kullanılmasını esas alır, depolama sahasına gitmesini son seçenek sayar. 14. madde, hafriyat sırasında "kazıdan çıkacak toprak miktarı ile dolgu hacimleri eşitlenecek şekilde planlama" yapılmasını ve toprağın öncelikle faaliyet alanı içinde değerlendirilmesini ister.
Aynı madde, inşaat yeri dışında en az 2.000 m² alanı bulunan faaliyet sahiplerinin, çıkarılan hafriyat toprağını yeniden değerlendirilmek üzere bu alanda geçici olarak biriktirebileceğini düzenler. 26. madde ise bitkisel toprak dışındaki hafriyat toprağının öncelikle dolgu, rekreasyon ve katı atık depolama alanlarında günlük örtü gibi amaçlarla kullanılacağını, bu mümkün değilse depolanarak bertaraf edileceğini söyler.
Kayseri'deki tablo da bu yönde. Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin Haziran 2025'te paylaştığı verilere göre 2021–2025 döneminde 4.730'u yapı ruhsatlı olmak üzere 8.010 hafriyat işlemi yapıldı. Toplam 6 milyon 896 bin 380 m³ hafriyat toprağının 3 milyon 882 bin 940 m³'ü dolgu işlerinde yeniden kullanıldı, 3 milyon 13 bin 440 m³'ü döküm sahalarında bertaraf edildi. Yani toprağın yarısından fazlası tekrar kullanıldı.
Kazı toprağını başka bir parsele götürmek serbest mi?
Kendiliğinden serbest değildir. Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin hafriyat kitapçığında sayılan ücret kalemleri arasında "hafriyat kazısından çıkan malzemenin başka bir parselde geri kullanımı" ayrı bir kalem olarak yer alıyor. Bu, toprağı komşu arsaya ya da bir tanıdığın tarlasına götürmenin de belediyenin kayıt ve tarifesine giren bir işlem olarak ele alındığını gösteriyor.
Büyükşehir'in taşıyıcı taahhütnamesinde dolgu alanlarına ilişkin bir şart daha var: döküm çalışmaları sonucunda yol kotu aşılmayacak. Başka parsele yapılacak dolguda kot, drenaj ve komşu parsel ilişkisi ayrıca düşünülmelidir. Eğimli arazilerde bu hesap için eğimli arazide kot planı ve teraslama rehberimize bakabilirsiniz.
Kazıdan çıkan her toprak dolguya uygun mu?
Hayır. Organik maddesi yüksek toprak, suya doygun yumuşak kil ya da iri kaya bloklarıyla karışık kazı malzemesi, taşıyıcı bir dolgu için uygun olmayabilir. Malzemenin uygunluğu lisanslı laboratuvarda yapılan deneylerle belirlenir, sıkıştırmanın yeterliliği ise sahada ölçülerek doğrulanır. Göz kararı "iyi toprak" demek, ileride oturma yapan bir zeminin başlangıcı olabilir.
Kazıdan çıkan toprağın parsel içinde değerlendirilmesi, nakliye seferini ve döküm bedelini azaltan en doğrudan yoldur. Bu yüzden kazı, kontrollü dolgu ve zemin stabilizasyonu ile arazi düzenleme ve tesviye işleriyle birlikte planlandığında toprak iki kez para ödetmez. Sıkıştırma kontrolünün nasıl okunacağını Proktor, kum konisi ve CBR testleri rehberimizde ayrıca anlattık.
Bitkisel toprak neden kazının en başında sıyrılır?
Bitkisel toprak, yönetmeliğin tanımıyla bitki gelişimi için organik ve inorganik madde ile hava ve su sağlayan topraktır. 14. madde, bu toprağın hafriyat sırasında alt topraktan ayrı toplanmasını, depolanacağı yerin yüzde 5'ten fazla eğimli olmamasını, uzun süre açıkta kalacaksa yüzeyinin çabuk gelişen bitkilerle örtülmesini ister. 26. madde ise bitkisel toprağın "kesinlikle depolama sahasına gönderilmeyeceğini" söyler.
| Malzeme | Öncelikli değerlendirme | Depolama sahasına gidebilir mi? | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Bitkisel toprak | Park, bahçe, yeşil alan, tarım | Hayır; md. 26 açıkça yasaklar | Md. 14, 26 |
| Bitkisel toprak dışındaki kazı toprağı | Önce parsel içi dolgu; sonra dolgu, rekreasyon, günlük örtü | Tekrar kullanım mümkün değilse evet | Md. 14, 26 |
| Kimyasal ve pişebilirlik özelliği uygun, yüksek miktarda toprak | Çimento sanayiinde kil hammaddesi | Uygun değilse depolanır | Md. 26 |
| Beton, tuğla, sıva gibi inşaat/yıkıntı atıkları | Geri kazanım; altyapı ve dolgu malzemesi | Geri kazanılamayanlar kontrollü depolanır | Md. 5, 27, 33 |
| Asfalt atığı | Ayrı toplanır ve geri kazanılır | Gelişigüzel atılması yasak | Md. 28 |
| Asbest, boya, florasan gibi tehlikeli atıklar | Ayrı toplanır, tehlikeli atık mevzuatına göre bertaraf edilir | Hafriyat sahasına gönderilmez | Md. 22 |
Hafriyat ve döküm maliyetini neler belirler?
Hafriyat toprağının toplanma, taşınma ve bertaraf masrafı üreticiye aittir; döküm bedeli ise yönetmeliğin 17. maddesine göre sahanın uzaklığı ve atık miktarı esas alınarak büyükşehirlerde ilçe belediyelerinin teklifiyle büyükşehir belediyesince tespit ve ilan edilir. Yani bedelin bir kısmı resmi tarifeye, bir kısmı işin sahadaki koşullarına bağlıdır.
Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin hafriyat kitapçığında tarifeye giren kalemler şöyle sıralanıyor: kantarlı sahalarda ton veya m³ başına depolama ücreti, kantarsız sahalarda büyük araç, kamyonet ve traktör ya da pikap için araç başı döküm ücreti, başka parselde geri kullanım, ruhsatlı işlerde geçici depolama, dolgu ücreti ve dolgu bedeli, taşıma izin belgesi ve yenilemesi. Güncel tutarlar belediyeden öğrenilmelidir.
Kabarma payı nedir, neden hesaba katılır?
Kabarma, kazılan zeminin gevşeyerek yerindeki doğal hacminden daha fazla yer kaplaması durumudur. Kabarma oranı zeminin cinsine göre değişir; kayada ve sıkı zeminlerde genellikle gevşek kumlu topraklardan daha yüksektir ve işe esas oran zemin bilgisine ve sahadaki ölçüme göre belirlenir. Kamyon sefer sayısı projedeki "yerinde m³" üzerinden değil, gevşemiş hacim üzerinden hesaplanmalıdır; aksi hâlde program ve bütçe baştan eksik kalır.
| Maliyet faktörü | Neden etkiler? | Keşifte sorulacak soru |
|---|---|---|
| Kazı hacmi ve derinliği | Makine süresini ve sefer sayısını belirler | Projede toprak kazı hesabı var mı? |
| Zemin cinsi | Kaya çıkarsa kırıcı ataçman gerekir, verim düşer | Zemin etüdü raporu zemini nasıl tarif ediyor? |
| Kabarma payı | Taşınacak gevşek hacmi büyütür | Sefer hesabı gevşek hacimle mi yapıldı? |
| Döküm sahasına mesafe | Hem tarifeyi hem yakıtı ve süreyi etkiler | Başvuru hangi sahaya yönlendirildi? |
| Güzergâh ve çalışma saati | Kısıtlı saatler günlük sefer sayısını azaltır | Güzergâh izninde hangi saatler yazıyor? |
| Parsel erişimi | Dar sokak ve eğim, kamyonun yüklenme noktasını uzaklaştırır | Kamyon parsele girebiliyor mu, dönüş alanı var mı? |
| Parsel içinde kullanım | Dışarı çıkan toprağı ve döküm bedelini azaltır | Toprağın ne kadarı dolgu ve tesviyede kalabilir? |
| Mevsim | Çamur, don ve toz verimi ve önlem ihtiyacını değiştirir | Kazı hangi aya denk geliyor? |
Kazının bir istinat duvarıyla birlikte yapılacağı işlerde duvar maliyetini etkileyen kalemleri Kayseri istinat duvarı maliyet rehberimizde ayrıca derledik. İşinize özel tutar ise ancak keşiften sonra, hacim ve erişim netleştiğinde konuşulabilir.
Kayseri'nin iklimi hafriyat taşıma ve dökümünü nasıl etkiler?
Kayseri'de hafriyat takvimini en çok ilkbahar yağışları ve kış donu etkiler. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün 1931–2025 dönemi verilerine göre en yağışlı aylar Mayıs (52,2 mm) ve Nisan (50,7 mm), en kurak aylar ise Ağustos (8,9 mm) ve Temmuz'dur (10,3 mm). Yıllık ortalama toplam yağış 389,9 mm'dir.
Bu rakamların sahadaki karşılığı mevzuatla doğrudan ilişkilidir. Yönetmeliğin 25. maddesi, araçların tekerleklerindeki çamur temizlenmeden trafiğe çıkarılmamasını ve kapasitenin üzerinde yükleme yapılmamasını ister. Islak toprak aynı hacimde daha ağır olduğu için, ilkbaharda "damper doldu" ölçüsüyle yükleme yapmak kapasite sınırını fark edilmeden aşmaya yol açabilir.
Yağışın kazı güvenliğine etkisi de mevzuatta yazılıdır. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin Ek-4'ü, kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmamasını ve kazı yüzeylerinin şiddetli yağış, don ve kardan sonra kontrol edilmesini öngörür. Mart–Mayıs döneminde ayda yaklaşık 13 yağışlı gün görülen Kayseri'de, iş programına bu duraklama payının baştan konması gerekir.
| Dönem | MGM verisi (1931–2025) | Sahadaki etkisi | Önerilen önlem |
|---|---|---|---|
| Aralık–Şubat | Ortalama en düşük sıcaklık Aralık −4,2 °C, Ocak −6,7 °C, Şubat −5,1 °C | Donmuş üst zemin, buzlanan rampalar, açık kazıda donma-çözülme | Açık kazıyı uzun süre bekletmemek, rampaları kontrol etmek |
| Mart–Haziran | Aylık yağış 41,2–52,2 mm; Mart–Mayıs'ta ayda yaklaşık 13, Haziran'da yaklaşık 9 yağışlı gün | Çamur, ağırlaşan yük, kazı yüzeyinde su | Tekerlek temizliği, yüzey suyunu kazıdan uzaklaştırmak, yükü tartıya göre ayarlamak |
| Temmuz–Eylül | Temmuz 10,3 mm, Ağustos 8,9 mm, Eylül 14,7 mm; Temmuz ve Ağustos'ta ayda 2 civarında yağışlı gün | Toz, görüş kaybı, komşu şikâyeti | Sulama tankeri, yük örtüsü, çevre kapatma |
| Ekim–Kasım | Ekim 27,1 mm, Kasım 31,9 mm | Kışa geçiş, yağışların yeniden artması | Temel kazısını kış öncesi bitirecek programlama |
Toz tarafı da mevzuatta karşılıksız değildir. Yönetmeliğin 14. maddesi hafriyat yapanlara toz emisyonlarını azaltacak tedbirleri alma ve faaliyet alanının çevresini kapatma yükümlülüğü verir; 21. madde de hava kalitesi standartlarına atıf yapar. Temmuz ve Ağustos'un kuru günlerinde, sulama yapılmayan bir kazı alanı komşu parsellere kısa sürede toz yayar.
Temel kazısında komşu yapı, şev ve iksa güvenliği nasıl sağlanır?
Temel kazısında komşu yapıyı ve çalışanları korumanın yolu, kazıdan önce zeminin ve çevrenin yetkili mühendislerce değerlendirilmesi, gerekiyorsa projeli bir iksa sisteminin kurulması ve kazının yetkili teknik personel gözetiminde yürütülmesidir. Belge süreci ne kadar düzgün olursa olsun, kazı kenarındaki bir göçük bütün planı durdurur.
Şev, kazı kenarında toprağın kendi kendini taşıyabilmesi için bırakılan eğimli yüzeydir. İksa ise kazı derinleştiğinde toprağın kaymasını ve komşu yapının oturmasını önlemek için kurulan destek sistemidir; kazık perdeler, palplanş ve ankrajlı sistemler bu gruba girer. Şev açısı, iksa tipi ve kazı kademeleri sahada ezbere belirlenmez; zemin etüdüne dayanarak yetkili mühendislerce hesaplanır.
Yönetmeliğin 14. maddesi, hafriyat yapan kişi veya kuruluşa hafriyat alanının yanındaki binaları, doğal drenajı, enerji ve telekomünikasyon tesislerini, kaldırım ve yol kaplamasını koruma yükümlülüğü verir. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği'nin Ek-4'ü de kazıya başlamadan önce kazının bitişik yapıları etkileyip etkilemeyeceğinin araştırılmasını ve yeraltı kablo, gaz, su ve kanalizasyon hatlarının yerlerinin belirlenmesini ister.
Aynı Ek-4'e göre kazılarda zemin yapısı, iklim koşulları, sarsıntılar, çevredeki su kaynakları ve fazla yük kuvvetleri göz önüne alınarak uygun şev açıları belirlenir ya da statik hesabı yapılmış destek sistemleri kullanılır. Çalışmalar da işveren tarafından görevlendirilen ehil kişi gözetiminde yürütülür.
Kazı kenarına kamyon ve toprak yığını neden yaklaştırılmaz?
Kazı kenarına yığılan toprak ve yanaşan dolu kamyon, kazı yüzüne ek yük bindirir. Ek yük, zemine kendi ağırlığı dışında dışarıdan gelen ve kazı yüzündeki itkiyi artıran yüktür. İş sağlığı ve güvenliği yönetmeliğinin Ek-4'ü, kazıdan çıkarılan hafriyat ile kazı kenarı arasında yeterli mesafe bırakılmasını, kazı stabilitesini etkileyebilecek araçlar ile kazı kenarı arasında da güvenlik mesafesi bulunmasını ister. Bu mesafenin ne kadar olacağı zemine ve kazı derinliğine göre yetkili teknik personelce belirlenir.
Bu kural, hafriyat lojistiğini de doğrudan etkiler. Kamyonun yüklenme noktası kazı kenarından uzakta kalacağı için parsel içi manevra alanı, rampanın yeri ve ekskavatörün konumu kazıdan önce planlanmalıdır. Dar parsellerde bu planlama yapılmazsa ya iş yavaşlar ya da güvenlikten ödün verilir; ikisi de istenen sonuç değildir.
Komşu yapının mevcut durumu neden kazıdan önce kayda alınır?
Kazı başlamadan önce komşu bina cephelerindeki, bahçe duvarlarındaki ve istinat duvarlarındaki mevcut çatlakların tarihli fotoğraf ve videoyla kayda alınması, sonradan çıkabilecek bir anlaşmazlıkta işleri kolaylaştırır. Hangi çatlağın kazıdan önce var olduğu, kayıt yoksa tartışma konusu olur. Resmi tespit yollarına başvurulup başvurulmayacağı konusunda hukuki destek alınması önerilir.
Komşu parseldeki bir istinat duvarında öne eğilme, şişme ya da barbakanlardan çamurlu su gelmesi gibi işaretler görüyorsanız, kazıdan önce bu duvarın durumunun değerlendirilmesi gerekir. Bu belirtilerin ne anlama geldiğini istinat duvarında çatlak ve çökme belirtileri yazımızda ayrıntılı anlattık. Şev, iksa ve derin kazı uygulamaları yetkili teknik personel gözetiminde yapılmalıdır.
Temel kazısından önce hangi kontrol listesi tamamlanmalı?
Temel kazısına başlamadan önce ruhsat ve kot, zemin ve komşu durumu, toprağın taşınması ve döküm sahası, şantiye düzeni başlıklarında on dört maddelik bir kontrolün tamamlanması önerilir. Liste, belediye sürecinin yerine geçmez; iş sahibinin kendi dosyasını eksiksiz tutması içindir.
- Yol kotu belgesi alındı mı ve kazı derinliği bu kota göre mi hesaplandı?
- Yapı ruhsatı veya kazı izni alındı mı; ruhsattan önce kazı yapılacaksa Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği md. 59/3 şartları tamam mı?
- Zemin etüdü raporu yetkili mühendislerce hazırlandı mı ve kazı derinliği, yeraltı suyu, zemin sınıfı bilgisi içeriyor mu?
- Kazı sınırında iksa, kazık, palplanş veya istinat duvarı gerekiyorsa projeleri onaylanıp ruhsatlandırıldı mı?
- Komşu yapıların, duvarların ve yolun mevcut durumu tarihli fotoğrafla kayda alındı mı?
- Yeraltı elektrik, doğalgaz, su, kanalizasyon ve iletişim hatlarının yerleri ilgili kurumlardan öğrenildi mi?
- Projedeki toprak kazı hesabına göre toplam hacim ve kabarma payı hesaplandı mı?
- Toprağın ne kadarının parsel içinde dolgu ve tesviyede kalacağı, ne kadarının taşınacağı belirlendi mi?
- Bitkisel toprak için ayrı sıyırma ve yüzde 5'i aşmayan eğimde ayrı yığın alanı ayrıldı mı?
- İlçe belediyesinden Atık Taşıma ve Kabul Belgesi alındı mı ve döküm sahası belgede yazılı mı?
- Taşıyıcının Büyükşehir Taşıma İzin Belgesi geçerli mi, sahaya gelecek plakalar biliniyor mu?
- Güzergâh ve çalışma saatleri netleşti mi; komşulara ve site yönetimine bilgi verildi mi?
- Çevre kapatma, sulama, tekerlek temizliği ve yük örtüsü için hazırlık yapıldı mı?
- Belgelerin, sefer kayıtlarının ve fotoğrafların toplanacağı tek bir dosya ve sorumlu kişi belirlendi mi?
Hafriyat firmasıyla sözleşmeye hangi maddeler yazılmalı?
Hafriyat sözleşmesinde en az dört konu açık yazılmalıdır: belgeleri kimin alacağı, toprağın hangi sahaya gideceği, kazı sırasında çevreye ve komşuya karşı alınacak önlemler ve iş bitiminde teslim edilecek kayıtlar. Sözlü anlaşmada en çok bu dört konu unutulur, anlaşmazlık da en çok bu dört konuda çıkar.
- Belge sorumlusu: Atık Taşıma ve Kabul Belgesi'nin başvurusunu kimin yapacağı ve belgenin bir kopyasının ne zaman iş sahibine verileceği.
- Taşıyıcı ve araçlar: Taşıyıcının adı, Taşıma İzin Belgesi'nin tarihi ve sahaya gelecek araçların plaka listesi.
- Döküm sahası: Belgede yazan sahanın adı; sahanın değişmesi hâlinde bunun yazılı bildirileceği.
- Hacim ve ölçüm: Hacmin yerinde mi gevşek mi hesaplanacağı, varsa kantar kayıtlarının nasıl paylaşılacağı.
- Parsel içi kullanım: Toprağın ne kadarının dolguda kalacağı, bitkisel toprağın nereye yığılacağı, kaya çıkarsa nasıl ayrılacağı.
- Güzergâh ve saat: Büyükşehir'den alınan güzergâha ve çalışma saatlerine uyulacağı.
- Çevre önlemleri: Sulama, yük örtüsü, tekerlek temizliği, çevre kapatma ve yol temizliği sorumluluğu.
- Komşu ve altyapı: Komşu yapıların kayda alınması, yeraltı hatlarının tespiti ve olası hasarda izlenecek yol.
- Güvenlik: Şev ve iksa kararlarının yetkili mühendislerce verileceği, kazının yetkili teknik personel gözetiminde yürütüleceği.
- Teslim dosyası: İş bitiminde belge nüshaları, sefer kayıtları ve fotoğrafların iş sahibine teslim edileceği.
Bu liste teknik bir kontrol listesidir, hukuki metin değildir. Sözleşmenin cezai şart, sigorta ve sorumluluk maddeleri gibi hukuki kısımları için bir avukattan destek alınması önerilir.
Hafriyat belgeleri iş bitince nasıl saklanmalı?
Atık Taşıma ve Kabul Belgesi'nin size verilen nüshası iş bittiğinde atılacak bir kâğıt değildir; yönetmeliğin 23. maddesi, inceleme ve denetim sırasında belgenin ilgili tüm taraflarca denetim elemanlarına gösterilmesini zorunlu tutar. Denetimin ne zaman geleceği belli olmadığı için belgenin hem kazı süresince şantiyede hem de sonrasında arşivde erişilebilir olması gerekir.
- Atık Taşıma ve Kabul Belgesi'nin üreticiye ait nüshası
- Taşıyıcının Taşıma İzin Belgesi'nin kopyası ve araç plaka listesi
- Güzergâh ve çalışma saati izninin kopyası
- Günlük sefer kayıtları; varsa sahadan alınan kantar veya kabul fişleri
- Kazı öncesi komşu durum fotoğrafları ve kazı süresince çekilen tarihli fotoğraflar
- Parsel içinde dolguda kullanılan toprağın hacmi ve yeri
Bu dosyanın en azından yapı kullanma izni alınıncaya kadar, tercihen daha uzun süre saklanması önerilir. Bir kaçak döküm ihbarında toprağınızın izinli yola çıktığını gösterebilmek, çoğu zaman bu birkaç sayfaya bağlıdır.
Denetim elemanı iş sahibinden belge nüshasını, taşıyıcıdan izin belgesini ve taşıma kabul belgesini, döküm sahasından ise kabul kaydını isteyebilir. Kayseri Büyükşehir Belediyesi'nin taşıyıcı dilekçesinde, Çevre Denetimi Yönetmeliği'ne atıfla denetime tabi faaliyetlerin istenen bilgi ve belgeleri öngörülen sürede ve eksiksiz sağlamakla yükümlü olduğu hatırlatılıyor. Aynı taahhütnamede taşıyıcılardan, Büyükşehir'in istediği ek belgeyi en geç üç iş günü içinde sunacaklarına dair taahhüt alınıyor.
Küçük tadilat ve bahçe işlerinde de hafriyat izni gerekir mi?
Yönetmelik, 2 tona kadar inşaat veya yıkıntı atığı çıkaran küçük tadilatlar için daha basit bir yol tanır; ancak bu 2 ton eşiği metinde inşaat ve yıkıntı atığı için yazılmıştır. Hafriyat toprağı üretenler için 23. maddede ayrıca bir miktar eşiği yer almaz. Bahçe kotu indirme veya küçük bir temel çukuru gibi işlerde de toprağın nereye gideceği ilçe belediyesine sorulmalıdır.
15. maddeye göre 2 tona kadar atık çıkaran küçük çaplı tamirat ve tadilat yapanlar, büyükşehirlerde ilgili ilçe belediyesine veya bu işi yapmak için yetkilendirilmiş firmalara başvurarak atığın uygun kaplarla toplanmasını ve belediyenin gösterdiği yere götürülmesini sağlar. 16. maddeye göre 2 tonu aşan işlerde ise izin alınır ve sarı renkli geçici biriktirme konteyneri yerleştirilmeden işe başlanmaz.
Cadde ve sokakta yapılan kazılarda farklı bir kural var mı?
Evet. 16. madde, cadde, sokak, yol ve kaldırımlarda yapılacak hafriyat, bakım, onarım ve inşaat işlerinde çıkan ve tekrar kullanılacak toprağın taşınabilir konteynerlerde biriktirilmesini, cadde ve sokak kirliliğine, görüntü ve toz kirliliğine neden olmamasını ister. Parsel önündeki kaldırıma "iki gün dursun" diye toprak yığmak bu kurala aykırıdır ve hem yayayı hem trafiği riske sokar.
Eski yapı yıkılıp temel kazılacaksa sıra nasıl olmalı?
Önce yıkım izni, sonra seçici yıkım, en son kazı. Yönetmeliğin 18. maddesi yıkıma başlamadan önce yıkım izni alınmasını zorunlu tutar; 19. madde kapı, pencere, kaplama ve yalıtım gibi geri kazanılabilir malzemelerin ve tehlikeli atıkların önceden ayıklanmasını ister. Asbest içeren malzemelerde ayrıca Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik esaslarına uyulur. Moloz ve kazı toprağı ayrı taşınır.
Yunus Özkan İnşaat kazı ve hafriyat işlerinde neyi üstlenir?
Yunus Özkan İnşaat, İncesu OSB'deki merkezinden Kayseri ve çevresinde temel kazısı, kanal ve hendek açma ile kaya kırma ve söküm işlerini kazı ve hafriyat hizmeti kapsamında yürütür. Makine ve araç parkımızda kepçeler, kamyon filosu ile toz kontrolü ve şantiye sulaması için tanker ve sulama araçları bulunur; ekipman parkımızı hakkımızda sayfamızda tanıttık. Hangi firmayla çalışırsanız çalışın, kazıdan çıkacak toprağı taşıyacak kişi veya firmanın Taşıma İzin Belgesi'ni ve Atık Taşıma ve Kabul Belgesi'nin kim adına alınacağını keşif aşamasında yazılı olarak netleştirmeniz önerilir.
Sitemizdeki sanayi sahasındaki taş istinat duvarı projemizde kazı, dolgu ve tesviye işleri duvarla birlikte yürütüldü; proje videosundaki bilgiye göre toprak işleri 6 günde tamamlandı. Kısa süreli ve yoğun kazı işlerinde belge, güzergâh ve döküm sahası kapasitesi, makine programı kadar iş programının parçasıdır. Farklı ölçekteki uygulamalarımızı Kayseri inşaat çözümleri proje sayfamızda görebilirsiniz.
Kazıdan çıkan toprağın parsel içinde dolgu ve tesviyede değerlendirilmesi, dışarı taşınan hacmi ve döküm bedelini azaltır; bu yüzden kazıyı dolgu, tesviye ve gerekiyorsa istinat ve drenaj işleriyle birlikte planlıyoruz. Zemin etüdü, statik proje ve iksa projesi yetkili mühendislere yaptırılır, laboratuvar deneyleri lisanslı laboratuvardan alınır; biz uygulama tarafındayız. Mevzuata ilişkin her adımın güncel hâli ilgili belediyeden teyit edilmelidir.
Temel kazısı, bahçe kotu düzenlemesi ya da büyük hacimli bir hafriyat planlıyorsanız; kazı hacmini, kamyon erişimini, toprağın ne kadarının parselde kalabileceğini ve belge sürecinde size düşen adımları sahada birlikte değerlendirmek için ücretsiz keşif isteyebilirsiniz. 0533 771 11 82 numarasından arayabilir ya da WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz. Hizmet kapsamının ayrıntıları Kazı ve Hafriyat hizmet sayfamızda.
