Kısa cevap: İstinat duvarı zemin etüdü, duvarın oturacağı ve arkasında tutacağı zeminin cinsini, dayanımını ve yeraltı suyunu sondaj, arazi ve laboratuvar deneyleriyle belirleyen parsel raporudur. Duvarı belirleyen değerler şunlardır: TBDY 2018'e göre yerel zemin sınıfı (ZA–ZF), düzeltilmiş SPT darbe sayısı, birim hacim ağırlık, kohezyon, içsel sürtünme açısı, temel taşıma gücü, ölçülmüş yeraltı su seviyesi, şişme ve sıvılaşma riski, kayada RQD. Bunlar duvar tipini, taban genişliğini, temel derinliğini, drenajı ve maliyeti değiştirir; Kayseri'de zemin kısa mesafede değiştiği için parsel raporu esastır.
Zemin etüdü raporu çoğu iş sahibinin eline onlarca sayfalık tablo, log ve hesapla gelir; genellikle yalnızca son sayfadaki "sonuç ve öneriler" okunur. Oysa duvarın neden betonarme seçildiği, tabanının neden bu kadar geniş çıktığı ya da arkasına neden bu kadar çakıl istendiği, raporun ortasındaki birkaç sayıda yazılıdır. Bu rehber o sayıları tek tek açıyor: ne anlama geldiklerini, istinat duvarına nasıl yansıdıklarını ve hangi eksiklerin sahada sorun çıkardığını.
Baştan bir ayrım yapalım. Zemin etüdü raporunu yetkili mühendislerden oluşan etüt ekibi hazırlar, laboratuvar deneyleri izin belgeli zemin laboratuvarlarında yapılır, duvarın statik projesini inşaat mühendisi hesaplar. Yunus Özkan İnşaat bu belgeleri hazırlamaz; kazıyı, temeli, duvar gövdesini, drenajı ve arka dolguyu rapor ile projede yazana göre sahada uygular. Duvar tiplerine genel bakış için Kayseri istinat duvarı sayfasına göz atabilirsiniz; bu yazı, o duvarın hesabına giren zemin verilerini anlatıyor.
İstinat duvarı zemin etüdü nedir ve neden duvardan önce yapılır?
İstinat duvarı zemin etüdü, duvarın temel zemini ile arkasında tutulacak toprak kütlesinin mühendislik özelliklerini ölçen ve duvar projesine girdi veren parsel bazlı çalışmadır. Duvardan önce yapılır, çünkü duvarın her ölçüsü bu girdilerle hesaplanır. Etüt sonraya kalırsa ya proje değişir ya da açılmış kazı ve dökülmüş beton yeniden ele alınır.
Zemin ve temel etüdü raporu, arazi ve laboratuvar çalışmalarıyla elde edilen verilerin ve bu verilere dayanan geoteknik değerlendirmenin sunulduğu belgedir. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) bu raporu iki parça olarak tanımlar: ölçümlerin sunulduğu Veri Raporu ve tasarıma yönelik Geoteknik Rapor. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 57. maddesi de statik projenin zemin ve temel etüdü raporuna uygun hazırlanacağını yazar.
Bir istinat duvarı dört yoldan iş göremez hâle gelir: öne doğru kayar, ön ucu etrafında devrilir, tabanının altındaki zemin yükü taşıyamaz ya da duvar arkasındaki şevle birlikte toptan kayar. TBDY 2018'in 16.12 maddesi, deprem etkisindeki dayanma yapıları için bu durumların her birinin ayrı ayrı tahkik edilmesini ister. Dört tahkikin girdisi de aynı yerden gelir: zemin etüdü raporundaki parametreler.
İş sahibi için raporu okumanın amacı hesap yapmak değildir. Amaç, duvara giren sayıların ölçülmüş, güncel ve sizin parselinize ait olduğundan emin olmak; eksik bir nokta varsa bunu kazı başlamadan sormaktır. Kazı açıldıktan sonra sorulan her soru hem süreyi hem maliyeti büyütür.
Hangi istinat duvarı için zemin etüdü gerekir?
Zemin etüdünün kapsamını duvarın kot farkı ve sahanın zemin koşulları belirler. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 9 Mart 2019 tarihli Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatına Dair Tebliğ'i etütleri üç kategoriye ayırır ve istinat yapıları için açık bir eşik koyar: alt ve üst zemin seviyeleri arasındaki fark 2,00 metre. Tebliğ 17 Şubat 2021'de değiştirilmiştir.
Kot farkı 2,00 metreyi geçmeyen istinat yapıları, Kategori 1'in bütün koşullarını sağlarsa bu kategoride değerlendirilebilir. Koşullar sıkıdır: dolgu, şişen ya da yumuşak zemin olmaması, heyelan tehlikesi bulunmaması, mevsimsel en yüksek yeraltı suyunun temel etki derinliğine girmemesi gibi. Tebliğ Kategori 1 sahaları arasında eğimi yüzde 5'i geçmeyen tabii sahaları saydığı için eğimli parsellerdeki duvarlarda kategoriyi yetkili mühendis ayrıca değerlendirir.
| Etüt kategorisi | İstinat açısından tebliğdeki örnek | Etüdün ağırlığı | Belirleyici koşul |
|---|---|---|---|
| Kategori 1 | Kot farkı 2,00 m'yi geçmeyen istinat yapıları ve kazı iksaları (tüm koşullar sağlanırsa) | Araştırma çukuru, gözlem, sınırlı laboratuvar deneyi; kaya gözlenemezse sismik ölçüm, sondaj veya arazi deneyi | Zemine aktarılan temel taban gerilmesi 200 kN/m²'yi aşmamalı |
| Kategori 2 | Kot farkı 2,00 m'yi geçen istinat yapıları; zemin veya kaya ankrajları ve bulonlar | En az 3 sondaj, SPT, jeofizik ölçüm, laboratuvar deneyleri, Veri Raporu ve Geoteknik Rapor | Zemin parametreleri alışılmış arazi ve laboratuvar yöntemleriyle belirlenebilmeli |
| Kategori 3 | Civar yapılara zarar verebilecek derin kazılar, yeraltı suyu altında yapılan işler | Sahaya özel araştırma, analiz ve değerlendirme | Sıvılaşabilir, şişen, çok gevşek ya da yumuşak zemin, kalın kontrolsüz dolgu gibi problemli koşullar |
Kategori kararı etüt öncesinde verilir, ama tebliğe göre etüdün herhangi bir aşamasında gerekçesi yazılarak değiştirilebilir. Duvarın ruhsat gerektirip gerektirmediği ise ayrı bir sorudur; imar ve komşu parsel tarafını istinat duvarı ruhsatı rehberinde ele aldık. İki konuda da son söz ilgili belediyenindir ve uygulama belediyeden teyit edilmelidir.
Bina için yapılmış rapor duvar için de geçerli mi?
Parselde bina için hazırlanmış bir rapor varsa, duvar için ayrı etüt gerekip gerekmediğine raporun kapsamına bakılarak karar verilir. Tebliğ, sahada şev bulunması ya da derin kazı yapılması durumunda sondaj derinliklerinin olası istinat yapılarını tasarlamaya yetecek veriyi verecek şekilde seçilmesini ister. İyi hazırlanmış bir bina raporu bu yüzden duvar için de veri içerebilir.
Sorun, duvar hattının bina oturumundan uzakta kalmasıdır. Sondajlar binanın köşelerinde toplanmışsa ve duvar parselin öbür ucundaki bir şevde yükselecekse, o hattın zemini ölçülmemiş olabilir. Tebliğ çevredeki eski etüt raporlarının, alınamıyorsa en azından sondaj logları ve laboratuvar sonuçlarının yerel idareden temin edilmesini de ister. Komşu verisi planlamaya yardım eder, parselin kendi verisinin yerini tutmaz.
Zemin etüdü raporu hangi bölümlerden oluşur?
Zemin etüdü raporu dört ana parçadan oluşur: arazi çalışması, arazi deneyleri, laboratuvar deneyleri ve bunların yorumlandığı geoteknik değerlendirme. İlk üçü Veri Raporu'nda ölçümleri, sonuncusu Geoteknik Rapor'da yorumu taşır. İstinat duvarı açısından en sık gözden kaçan şey, ölçüm ile öneri arasındaki bağdır: önerideki her değerin bir ölçüme dayanması gerekir.
Araştırma çukuru (muayene çukuru), zemin tabakalarını yerinde görmek ve numune almak için açılan sığ kazıdır. Sondaj, zemine dar çaplı kuyu açarak derindeki tabakaları incelemek, numune almak ve yeraltı suyunu ölçmek için yapılan delme işidir. Tebliğ sondaj sayısının parsel büyüklüğü, arazi eğimi, stabilite problemleri ve temel boyutları dikkate alınarak "en az 3 adet" planlanmasını ister.
Derinlik kuralı istinat duvarı için özellikle önemlidir. Tebliğe göre şevli yüzeylerde sondaj, muhtemel kayma yüzeyinin altına inmeli ve o yüzeyin altındaki birimleri de tespit etmelidir. Derin kazı gereken projelerde sondaj, kazı tabanının altına en az kazı derinliğinin yarısı kadar inmelidir. Temel altından itibaren 10 metre içinde yeraltı suyu ve sıvılaşabilir zemin varsa sondaj derinliği temel alt kotundan en az 20 metre olmalıdır.
Sondaj logu nasıl okunur?
Sondaj logu, her kuyuda geçilen tabakaları derinliğe göre gösteren, imzalı kayıt formudur. Tebliğ bu formu sondajdan sorumlu jeoloji mühendisinin hazırlamasını ve imzalamasını ister. Logu okurken şu sırayı izleyebilirsiniz:
- Kuyu numarasını, koordinatını ve kotunu bulun; vaziyet planında duvar hattına ne kadar yakın olduğuna bakın.
- Derinlik sütununda tabaka sınırlarını izleyin; bitkisel toprak, dolgu, kil, kum, ayrışmış kaya gibi geçişleri not edin.
- Duvar temelinin oturacağı kotu işaretleyin ve o kotun altındaki ilk birkaç metrenin tanımını okuyun.
- Aynı satırlardaki SPT darbe sayılarına bakın; ani düşüş gevşek ya da yumuşak bir ara tabakaya işaret eder.
- Kayada TCR ve RQD yüzdelerini kontrol edin; düşük değerler çatlaklı ya da ayrışmış kaya demektir.
- Yeraltı suyu sütununda sondaj sırasında ve sonrasında ölçülen seviyeleri ve tarihlerini bulun.
- Numune sütununda örselenmemiş numune alınıp alınmadığına bakın; dayanım deneyleri bu numunelerde yapılır.
Arazi deneyleri: SPT, presiyometre ve jeofizik
Standart Penetrasyon Deneyi (SPT), sondaj kuyusunun dibindeki numune tüpünü belirli ağırlıktaki tokmakla çakıp son 30 cm'lik ilerleme için gereken darbe sayısını (N) sayan arazi deneyidir. Tebliğ, SPT'nin otomatik şahmerdanla ve kuyu boyunca her 1,50 metrede bir yapılmasını ister. Killi zeminlerde, çakıllı-bloklu zeminlerde ve yapay dolgularda ek olarak presiyometre gibi kuyu içi deneyler istenir.
Jeofizik çalışmalar, zemini kazmadan dalga hızı ya da elektrik özdirenci ölçerek tabakaları geniş alanda izleyen yöntemlerdir. Sismik ölçümlerden elde edilen kayma dalgası hızı (Vs), yerel zemin sınıfının belirlenmesinde kullanılır. Elektrik özdirenç ölçümleri ise sondaj noktaları arasındaki tabaka değişimini ve yeraltı suyu seviyesini izlemeye yardım eder; tek bir sondajın göremediği yanal değişimleri yakalar.
Laboratuvar deneyleri
Laboratuvar deneyleri, sahadan alınan numunelerde zeminin sınıfını, ağırlığını ve dayanımını ölçer. Tebliğe göre dayanım deneyleri ile doğal su içeriği ve doğal birim hacim ağırlık gibi zeminin yerindeki hâlini yansıtan deneyler örselenmemiş numunede yapılmalıdır. İstinat duvarı raporlarında en sık karşılaşılan deneyler şunlardır:
- Elek ve hidrometre analizi: dane boyu dağılımını, yani zeminin çakıl, kum, silt ya da kil ağırlıklı olduğunu gösterir.
- Kıvam (Atterberg) limitleri: killi zeminin su alınca nasıl davrandığını ve plastisite indisini (PI) verir.
- Su içeriği ve birim hacim ağırlık: zeminin yerindeki nemini ve bir metreküpünün ağırlığını verir.
- Kesme kutusu ve üç eksenli basınç deneyleri: kohezyonu ve içsel sürtünme açısını, yani kaymaya direnci ölçer.
- Konsolidasyon ve şişme deneyleri: yük altında oturmayı ve su alınca kabarmayı gösterir.
- Kimyasal deneyler: zemin ve yeraltı suyunda sülfat, klorür ve pH gibi betona zarar verebilecek etkileri ortaya koyar.
Değerlendirme: Geoteknik Rapor
Geoteknik Rapor, ölçümleri tasarım parametrelerine çevirir. TBDY 2018'e göre bu bölümde arazi zemin modeli kurulur, temel sistemi seçilir, taşıma gücü ve oturma değerleri verilir. Geçici ya da kalıcı kazılarda iksa tasarımı için parametreler, şev duraysızlığı tehlikesi olan eğimli arazilerde ise şev duraylılık analizleri ve kaymaya karşı önlemler de bu bölümde yer alır.
Tebliğ ayrıca hangi parametrenin hangi deneyden seçildiğini gösteren bir özet tablo ister. İş sahibi için bu tablo raporun kalbidir: kohezyon, içsel sürtünme açısı, birim hacim ağırlık ve taşıma gücü gibi değerlerin yanında dayandığı deney yazılıysa duvar ölçülmüş veriyle hesaplanır. Değer var ama kaynağı yoksa, bu değerin nereden geldiğini mühendisinize sormak yerinde olur.
Raporda hangi değer istinat duvarını nasıl etkiler?
Raporda istinat duvarını doğrudan etkileyen on değer vardır ve her biri duvarın ayrı bir ölçüsünü değiştirir. Aşağıdaki tablo değerin ne anlama geldiğini ve duvar tasarımına tipik etkisini özetler. Eşikler TBDY 2018 ve 2019 tarihli etüt tebliğinden alınmıştır; parselinizdeki değerler sahaya göre değişir ve yorumu yetkili mühendise aittir.
| Rapordaki değer | Ne anlama gelir? | İstinat duvarına etkisi |
|---|---|---|
| Yerel zemin sınıfı (ZA–ZF) | Temel altındaki üst 30 metrenin Vs, SPT ve kayma dayanımına göre deprem davranışı sınıfı | Tasarım spektral ivmesini (SDS) ve deprem itkisini değiştirir; ZF'de sahaya özel analiz gerekir |
| SPT N (N60, N1,60) | Kumda sıkılık, kilde kıvam göstergesi | Düşük değer temel derinliği, zemin iyileştirme ve sıvılaşma kontrolü sorusunu açar |
| Birim hacim ağırlık (γ) | Zeminin bir metreküpünün ağırlığı (kN/m³) | Arkadan gelen toprak itkisi γ ile doğru orantılı büyür |
| Kohezyon (c) | Killi zeminde daneler arası yapışmadan gelen direnç | Taşıma gücüne girer; kalıcı duvarda uzun vadeli (drenajlı) değer esas alınır |
| İçsel sürtünme açısı (φ) | Danelerin sürtünerek kaymaya direnmesi | Toprak basıncı katsayısını belirler; φ düştükçe itki artar, taban genişler |
| Temel taşıma gücü (qk, qt) | Temel zemininin göçmeden taşıyabileceği basınç | Taban genişliğini ve temel tipini belirler; yetmezse taban büyür ya da zemin iyileştirilir |
| Yeraltı su seviyesi | Ölçülmüş en düşük ve en yüksek su kotları | Drenaj kapasitesini, barbakan ve filtre detayını, deprem hesabındaki su etkisini değiştirir |
| Şişme ve oturma potansiyeli | Kilin su alınca kabarması, zeminin yük altında sıkışması | Temel derinliğini ve duvar arkası dolgu malzemesinin seçimini etkiler |
| Sıvılaşma riski | Su altındaki gevşek kumlu zeminin depremde dayanım kaybı | Yüzeysel temeli tek başına yetersiz bırakabilir; iyileştirme veya derin temel gündeme gelir |
| RQD ve ayrışma derecesi | Kaya karotunun sağlamlık yüzdesi ve ayrışma düzeyi | Kazı yöntemini, ankraj olanağını ve temelin kayaya oturtulmasını belirler |
Tablodaki satırlar birbirinden bağımsız değildir. Düşük SPT değeri çoğu zaman düşük taşıma gücüyle, sığ yeraltı suyu sıvılaşma sorusuyla, şişen kil de drenaj ihtiyacıyla birlikte gelir. Bu yüzden rapordaki tek bir iyi değere bakarak duvar tipi seçilmez; sonuç ve öneriler bölümü bu değerlerin birlikte yorumlandığı yerdir.
Yerel zemin sınıfı (ZA–ZF) istinat duvarı hesabını nasıl değiştirir?
Yerel zemin sınıfı, temel altından itibaren üst 30 metredeki zeminin depremde nasıl davranacağını özetleyen TBDY 2018 sınıflamasıdır ve istinat duvarına deprem itkisi üzerinden etki eder. Sınıf; ortalama kayma dalgası hızı (Vs)30, düzeltilmiş SPT darbe sayısı (N60)30 ve drenajsız kayma dayanımı (cu)30 değerlerine göre belirlenir. Aşağıdaki değerler TBDY 2018 Tablo 16.1'den alınmıştır.
| Sınıf | Zemin cinsi | (Vs)30 [m/s] | (N60)30 [darbe/30 cm] | (cu)30 [kPa] |
|---|---|---|---|---|
| ZA | Sağlam, sert kayalar | > 1500 | – | – |
| ZB | Az ayrışmış, orta sağlam kayalar | 760–1500 | – | – |
| ZC | Çok sıkı kum, çakıl ve sert kil tabakaları ya da ayrışmış, çok çatlaklı zayıf kayalar | 360–760 | > 50 | > 250 |
| ZD | Orta sıkı–sıkı kum, çakıl ya da çok katı kil tabakaları | 180–360 | 15–50 | 70–250 |
| ZE | Gevşek kum, çakıl ya da yumuşak–katı kil; veya toplamda 3 m'den kalın yumuşak kil (cu < 25 kPa, PI > 20, w > %40) içeren profiller | < 180 | < 15 | < 70 |
| ZF | Sahaya özel araştırma gerektiren zeminler: sıvılaşabilir zeminler, hassas killer, 3 m'den kalın turba ya da organik kil, 8 m'den kalın yüksek plastisiteli (PI > 50) kil, 35 m'den kalın yumuşak–orta katı kil | Sahaya özel araştırma ve değerlendirme | ||
Zemin sınıfı, AFAD'ın deprem tehlike haritasından alınan değerlerle birleşerek tasarım spektral ivme katsayısını (SDS) verir. TBDY 2018'in 2.1.2 maddesi, deprem verilerinin Türkiye Deprem Tehlike Haritaları ile tanımlandığını ve haritalara tdth.afad.gov.tr adresinden erişildiğini yazar; uygulama e-Devlet girişiyle açılır. Kısa periyot yerel zemin etki katsayısı ZA'da 0,8, ZB'de 0,9'dur; ZC ve ZD'de ise haritadaki değere göre 1,0 ile 1,6 arasında değişir.
İstinat duvarına geçiş noktası TBDY 2018'in 16.12.2.1 maddesidir: toprak basıncı hesabındaki yatay deprem katsayısı kh = 0,4·SDS/r, düşey katsayı kv = 0,5·kh alınır. SDS büyüdükçe kh büyür ve duvara gelen toplam (statik ve dinamik) toprak basıncı artar. Bunun karşılığı daha geniş bir taban, daha fazla donatı ya da farklı bir duvar tipidir.
Formüldeki r katsayısı duvar tipine bağlıdır. TBDY Tablo 16.7'ye göre belirli bir yer değiştirmeye izin verilen ağırlık tipi duvarlarda r 2,0 ya da 1,5; ankrajlı duvarlarda ve yer değiştirmesine izin verilmeyen ağırlık tipi duvarlarda 1,0 alınır. Yani yerinden oynamasına izin verilmeyen bir duvar daha büyük deprem katsayısıyla hesaplanır. Yüksek boşluk suyu basıncı artışı beklenen doygun zeminlerde r, 1'den büyük alınamaz.
Raporda ZF yazıyorsa durum değişir. Tebliğe göre ZF sınıfı için yapılan çalışmalar sahaya özel araştırma ve değerlendirme kapsamındadır ve tasarım gözetimi ve kontrolü hizmetine tabidir. Böyle bir parselde istinat duvarı standart bir kesitle değil, sahaya özel analizlerle tasarlanır.
SPT değeri ne anlatır, hangi SPT değeri düşük sayılır?
SPT değeri zeminin sıkılığını ya da kıvamını gösterir; düşük N değeri gevşek kum veya yumuşak kil, yüksek N değeri sıkı kum, sert kil ya da ayrışmış kaya anlamına gelir. TBDY 2018'deki sınırlar bir fikir verir: üst 30 metrede ortalama (N60)30 değeri 15'in altındaysa ZE, 15–50 arasındaysa ZD, 50'nin üzerindeyse ZC sınıfına işaret eder.
Raporda ham N yanında düzeltilmiş değerler görürsünüz. N60, darbe sayısının şahmerdanın aktardığı enerjiye göre düzeltilmiş hâlidir; N1,60 ise buna ek olarak tabakanın üzerindeki örtü basıncına göre normalize edilmiş değerdir. Tebliğ, Veri Raporu'nda SPT darbe sayılarının önce düzeltilmemiş olarak tablo hâlinde verilmesini; kuyu çapı, tij boyu, deney düzeneği, enerji oranı ve numune alıcı tipinin de yazılmasını ister.
İstinat duvarı açısından SPT'nin iki kullanımı öne çıkar. Birincisi taban zemininin sıkılığıdır: temelin altında birkaç metre gevşek ya da yumuşak tabaka varsa temel derinleştirilir veya zemin iyileştirilir. İkincisi sıvılaşmadır: TBDY 2018'e göre potansiyel olarak sıvılaşabilir zeminlerde düzeltilmiş N1,60 değeri 30'dan küçükse sıvılaşma tetiklenme değerlendirmesi yapılır.
SPT kaya ve iri bloklu zeminde "refü" verebilir; tüp belirli darbe sayısında ilerlemez. Bu her zaman sağlam zemin demek değildir, iri bir bloğa çarpmış olmak da mümkündür. Tebliğ, RQD değeri sıfıra yakın, ayrışmış zayıf kayalarda SPT yapılıp numune alınmasını, refü elde edilirse presiyometre deneyine geçilmesini ister.
Kohezyon, içsel sürtünme açısı ve birim hacim ağırlık duvara nasıl yansır?
Bu üç değer, duvarın arkasındaki toprağın duvarı ne kadar ittiğini ve tabanın altındaki zeminin ne kadar taşıdığını belirler. Birim hacim ağırlık (γ), zeminin bir metreküpünün kilonewton cinsinden ağırlığıdır. Kohezyon (c), özellikle killi zeminlerde danelerin birbirine yapışmasından gelen kayma direncidir. İçsel sürtünme açısı (φ), danelerin birbirine sürtünerek kaymaya karşı koymasını ifade eden açıdır.
TBDY 2018'in 16.12.2.3 maddesindeki bağıntıda duvara etkiyen toplam toprak basıncı, zeminin birim hacim ağırlığı ile duvar yüksekliğinin karesine bağlıdır; basınç katsayısı da tasarım kayma direnci açısından türetilir. Pratik anlamı şudur: duvar yüksekliği iki katına çıktığında toprak ağırlığından gelen itki kabaca dört katına çıkar; φ küçüldükçe aynı yükseklikteki duvara gelen itki artar.
Aynı parametreler tabanın altında da çalışır. TBDY 2018, yüzeysel temelin taşıma gücü karakteristik dayanımını kohezyon, sürtünme açısı, birim hacim ağırlık ve temel genişliğinin birlikte girdiği bir bağıntıyla hesaplatır. Zayıf c ve φ değerleri hem duvarı iten kuvveti büyütür hem de duvarı taşıyan zeminin kapasitesini düşürür; ikisinin ortak sonucu daha geniş bir tabandır.
Killi zeminde aynı numuneden iki farklı dayanım çıkabilir. Hızlı yüklemede su dışarı çıkamadığı için ölçülen drenajsız kayma dayanımı (cu) yüksek görünebilir; zamanla su dengelendiğinde ise drenajlı (efektif) parametreler geçerli olur. Tebliğ, uzun vadede etkin olan bu parametrelerin örselenmemiş numunelerde konsolidasyonlu üç eksenli deneylerle (CD ya da boşluk suyu ölçümlü CU) veya konsolidasyonlu-drenajlı kesme deneyleriyle belirlenmesini ister.
İstinat duvarı kalıcı bir yapı olduğu için arkasındaki kilin uzun vadeli davranışı belirleyicidir. Raporda yalnızca hızlı deneylerden gelen yüksek bir kohezyon görüyor, uzun vadeli parametre bulamıyorsanız, statik proje müellifine hangi değerin kullanıldığını sorun. Kısa vadeli değerle boyutlanan bir duvar, yıllar sonra beklenenden fazla itkiyle karşılaşabilir.
Taban sürtünmesi ve kaymaya karşı güvenlik
Duvarın öne kaymasına karşı koyan ana kuvvet, taban betonu ile zemin arasındaki sürtünmedir. TBDY 2018 Tablo 16.3, saha deneyleriyle aksi gösterilmedikçe sürtünme katsayısını yerinde dökme beton ile sıkıştırılmış zemin arasında en fazla 0,6, beton ile taban kayası arasında en fazla 0,5 olarak sınırlar. Tasarım sürtünme direnci 1,1 dayanım katsayısıyla azaltılır; duvarın önündeki pasif direncin ise yalnızca yüzde 30'u hesaba katılır.
Kayma tahkiki yetmediğinde taban genişletilir, tabana diş yapılır ya da duvar tipi değiştirilir. Bu kararların hepsi rapordaki φ ve c değerlerine dayanır. Sahada taban kazısının yağmurda yumuşaması ya da tabana gevşek malzeme kalması, hesaptaki sürtünmeyi düşüren uygulama hatalarıdır; temel betonu, raporun öngördüğü sağlam birime temiz bir yüzeyde dökülmelidir.
Zemin taşıma gücü raporda nasıl yazılır, duvar temelini nasıl değiştirir?
Zemin taşıma gücü, temelin altındaki zeminin göçmeden ve zararlı oturma yapmadan taşıyabileceği basınçtır; istinat duvarında tabanın genişliğini ve temel tipini belirler. TBDY 2018 sonrası raporlarda iki değer görürsünüz: taşıma gücü karakteristik dayanımı (qk) ve bunun 1,4 dayanım katsayısına bölünmesiyle bulunan taşıma gücü tasarım dayanımı (qt). Temel taban basıncı qt'yi aşmamalıdır.
Eski raporlarda ve günlük dilde aynı kavram "zemin emniyet gerilmesi" diye geçer; Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 57. maddesi de bu ifadeyi kullanır. Raporunuzda hangi ifadenin hangi güvenlik yaklaşımıyla verildiğini, değerin hangi temel genişliği ve derinliği için hesaplandığını kontrol edin. Taşıma gücü zeminin sabit bir özelliği değildir; temel boyutuna ve derinliğine göre değişir.
İstinat duvarının tabanında basınç eşit dağılmaz. Toprak itkisi duvarı öne yatırmaya çalıştığı için tabanın ön ucunda basınç artar, arka ucunda azalır. Statik hesapta bakılan şey, en çok yüklenen kesimdeki basıncın qt'yi aşmamasıdır. Taşıma gücü düşük çıkarsa çözüm tabanı genişletmek, temeli daha sağlam tabakaya indirmek ya da zemini iyileştirmektir.
Taşıma gücünün kısa mesafede ne kadar değişebildiğini Kayseri'den bir çalışma gösterir. Acar ve Kaya'nın Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi'nde 2023'te yayımlanan çalışması, Kocasinan'daki Oymaağaç bölgesinde 60 sondajın verisini değerlendirmiştir. 3 metre derinlikteki temeller için emniyetli taşıma gücü, aynı çalışma alanı içinde 49,05 ile 192,28 kPa arasında bulunmuştur.
Yaklaşık dört kata varan bu fark, komşu parselin raporunun sizin parselinizin yerine kullanılamayacağının somut göstergesidir. Aynı yükseklikteki iki duvardan biri dar bir tabanla, diğeri neredeyse iki kat geniş bir tabanla ya da zemin iyileştirmeyle çözülebilir. Hangisinin sizin parselinize düştüğünü yalnızca parselin kendi verisi söyler.
Yeraltı su seviyesi raporda nasıl ölçülür, duvarda neyi değiştirir?
Yeraltı su seviyesi, sondaj kuyularına indirilen delikli borularda belirli aralıklarla ölçülür ve istinat duvarında drenajın boyutunu, deprem hesabındaki su etkisini ve gerektiğinde beton önlemlerini belirler. Tebliğe göre kuyular delikli PVC boruyla teçhiz edilir, ağzı kapatılıp çevresi betonlanır ve uzun süreli ölçüme uygun bırakılır.
Ölçümün ne zaman tamam sayılacağı da yazılıdır: su seviyesi en az ikişer gün arayla yapılan üç ardışık ölçümde aynı kalırsa dengeye ulaşmış kabul edilir. Seviye hâlâ değişiyorsa bu raporda belirtilmeli, ölçümler tarih ve kuyu numarasıyla tablo hâlinde verilmelidir. Sondaj sırasında görülen tek bir su kotu bu tablonun yerini tutmaz.
Mevsim ayrı bir sorudur. Tebliğ, yeraltı su seviyesinin mevsimlerle değişip değişmediğinin ve bunun temeli nasıl etkileyeceğinin irdelenmesini ister. Kurak bir dönemde yapılan ölçüm, karların eridiği ve yağışların arttığı dönemin seviyesini temsil etmeyebilir; raporda en yüksek seviyenin nasıl tahmin edildiği yazmalıdır.
Duvarın arkasında su birikirse toprak itkisinin üzerine su basıncı eklenir. TBDY 2018'in 16.12.3.1 maddesi bu yüzden açık bir ilke koyar: dayanma yapısının tuttuğu zemin kütlesinin drenaj önlemleriyle su tablası altında kalmaması sağlanmalıdır. Drenaj sisteminin de depremin yol açacağı geçici ve kalıcı yer değiştirmelere işlevini kaybetmeden uyum sağlaması istenir.
Yönetmelik su ile depremin birleşimini ayrıca ele alır. Doygun ve boşluk suyu basıncı artışı beklenen zeminlerde r katsayısı 1'den büyük alınamaz; bu da daha büyük yatay deprem katsayısı demektir. Su seviyesi temel tabanının üzerindeyse, zeminin geçirimliliğine göre hesaba ek dinamik su kuvveti de girer.
Raporda sığ yeraltı suyu ya da sızıntı varsa duvarda genellikle şu kalemler değişir:
- Duvarın arkasına filtre görevi gören granüler malzeme (filtre çakılı) konur; ince daneli zeminde gerekirse filtre örtüsüyle ayrılır.
- Tabana yakın kota delikli drenaj borusu döşenir ve suyun çıkacağı bir deşarj noktasına bağlanır.
- Gövdeye belirli aralıklarla barbakan, yani duvar arkasındaki suyu dışarı veren tahliye borusu yerleştirilir.
- Kazı su seviyesinin altına inecekse iş programına geçici su indirme ve kazı güvenliği önlemleri eklenir.
- Yeraltı suyu ve zeminde ölçülen sülfat, klorür ve pH sonuçlarına göre beton ve donatı için dayanıklılık önlemleri projede belirlenir.
Şişme, oturma ve sıvılaşma riski raporda nasıl okunur?
Şişme, oturma ve sıvılaşma, Geoteknik Rapor'un özel zemin problemleri kısmında ve sonuç–öneriler bölümünde yazar; üçü de duvarın temel kararını değiştirebilir. Tebliğ, temellerle ilgili şişme, sıvılaşma, göçme, kontrolsüz yapay dolgu ve drenaj gibi özel problemlere bu bölümde değinilmesini ve her biri için çözüm önerisi sunulmasını ister.
Şişme potansiyeli
Şişme, plastik killerin su alınca hacim artırması, kuruyunca büzülmesidir. Raporda şişme basıncı ve şişme yüzdesi deneyleri ile plastisite indisi bu riski gösterir. İstinat duvarında şişen kil iki yerde sorun çıkarabilir: tabanın altında kabarma ve oturma döngüsü, duvarın arkasında ise ıslanınca artan basınç. Bu nedenle duvar arkasına kazıdan çıkan plastik kil yerine geçirimli, kontrollü dolgu tercih edilir.
Oturma ve kontrolsüz dolgu
Oturma, zeminin yük altında sıkışarak düşey yönde yer değiştirmesidir. Ağır bir taş ya da betonarme duvar uzun bir hat boyunca farklı zeminlere basıyorsa bir bölümü diğerinden fazla oturur ve gövdede çatlak açılabilir. Eski, kontrolsüz yapay dolgu bu açıdan en riskli birimdir; tebliğ kalın kontrolsüz dolgu alanlarını sahaya özel değerlendirme gerektiren koşullar arasında sayar.
Mevcut bir duvarda çatlak, öne yatma ya da barbakandan su gelmemesi gibi işaretler varsa sebep çoğu zaman bu bölümde aranır. Belirtilerin nasıl okunacağını ve onarım ile yeniden yapım arasındaki kararı istinat duvarında çatlak ve çökme rehberinde ayrıca anlattık.
Sıvılaşma
Sıvılaşma, TBDY 2018'in tanımıyla yeraltı su seviyesinin altında ve yüzeyden 20 metre derinliğe kadar bulunan kohezyonsuz ya da düşük kohezyonlu (PI < %12) zeminlerin, deprem sarsıntısı altında boşluk suyu basıncı artışıyla kayma dayanımını ve rijitliğini önemli ölçüde kaybetmesidir. Potansiyel olarak sıvılaşabilir zeminler; su tablası altındaki kum, çakıllı kum, siltli-killi kum ve plastik olmayan siltlerdir.
Raporda sıvılaşma güvenlik sayısı düşük çıkmışsa ya da "sıvılaşma potansiyeli vardır" yazıyorsa, yüzeysel bir duvar temeli tek başına yeterli olmayabilir; zemin iyileştirme, derin temel ya da duvarın yerinin ve tipinin yeniden düşünülmesi gündeme gelir. Tebliğ, değerlendirmede yalnızca tetiklenme riskine değil, sıvılaşma sonrası dayanım kaybına ve yer değiştirmelere de bakılmasını ister.
Kaya zeminde RQD ne demektir, duvarı ve kazıyı nasıl etkiler?
RQD (kaya kalitesi göstergesi), karotlu sondajda bir ilerleme boyunca alınan ve boyu 10 cm ya da daha uzun olan sağlam karot parçalarının toplam uzunluğunun, ilerleme boyuna yüzde oranıdır. Kayanın ne kadar çatlaklı olduğunu gösterir; değer düştükçe kaya kütlesi parçalı ve zayıftır. Tebliğ, karot yüzdelerinin (TCR, SCR, RQD) sondaj loglarına işlenmesini ve toplam karot yüzdesinin yüzde 80–100 aralığında olmasını bekler; düşükse nedeni açıklanmalıdır.
| RQD (%) | Kaya kalitesi (tebliğ log formu) | İstinat duvarı açısından olası anlamı |
|---|---|---|
| 0–25 | Çok kötü | Kaya çok parçalıdır; temel ve şev hesabında zemine yakın davranış varsayılabilir |
| 25–50 | Kötü | Çatlaklar belirleyicidir; ankraj ve temel için ek inceleme istenir |
| 50–75 | Orta | Temel için elverişli olabilir; çatlak yönleri kazı şevinin güvenliğini etkiler |
| 75–90 | İyi | Temelin kayaya oturtulması ve ankraj bağı için elverişli olabilir; kazı kırıcı ister |
| 90–100 | Çok iyi | Taşıma sorunu genellikle belirleyici olmaz; asıl konu kazı yöntemi ve süresidir |
Kayseri'de kayayla karşılaşmak her zaman avantaj değildir. Kayseri kent alanının mühendislik jeolojisini inceleyen Karacan, Arslan ve Kılıçdağı'nın 55. Türkiye Jeoloji Kurultayı'nda sunduğu çalışma, kentteki kayaçların genellikle kırıklı ve çatlaklı olduğunu; bazalt, andezit ve ignimbiritlerin yüksek, tüflerin ise çok düşük dayanım sınıfında yer aldığını belirtir. "Kaya çıktı" cümlesi bu yüzden kayanın cinsi, ayrışma derecesi ve RQD'si yazılmadan anlam taşımaz.
Tebliğ, hedeflenen derinliğe ulaşmadan kayayla karşılaşıldığında tamamen ve çok ayrışmış kaya dışında en az 3 metre daha karotlu sondaja devam edilmesini, ayrışmış ve rezidüel birimlerde ise en az 5 metre daha ilerlenmesini ister. Kayaya değdiği ilk metrede bitirilen bir sondaj, altında zayıf bir tabaka kalıp kalmadığını göstermez.
Sahada kaya, kazı yöntemini ve süresini de değiştirir. Sağlam bazalt ya da ignimbirit kovayla değil kırıcı ataçmanla sökülür; bu da makine saatini ve iş programını etkiler. Yunus Özkan İnşaat'ın kazı ve hafriyat işlerinde ekskavatörlerin yanında kırıcı ataçmanları da kullanılır; kayalı bir parselde kazı süresi bu yüzden toprak kazısından ayrı planlanır.
Rapordaki değerlere göre hangi istinat duvarı tipi seçilir?
Duvar tipi, raporun gösterdiği zemin dayanımı, yeraltı suyu, beklenen oturma ve sahadaki yer kısıtı birlikte değerlendirilerek seçilir; seçimi ve boyutlandırmayı statik proje müellifi yapar. Aşağıdaki karar tablosu sık karşılaşılan durumlarda yönü gösterir; kesin karar hesapla verilir.
| Rapordaki durum | Öne çıkan seçenek | Neden |
|---|---|---|
| Sağlam, sıkı zemin ya da kaya; su derinde; orta yükseklik; önde ve arkada yer var | Harçlı taş ağırlık (kagir) duvar ya da betonarme konsol duvar | Taşıma gücü ve kayma tahkikleri karşılanabilir; seçimi yükseklik ve görünüm belirler |
| Yüksek duvar, arkada yol, bina ya da araç yükü | Betonarme konsol; çok yüksekte payandalı ya da kademeli çözüm | Eğilme donatıyla taşınır; arkadaki dolgunun ağırlığı taban üzerinde dengeye katılır |
| Taşıma gücü düşük, farklı oturma beklenen zemin | Esnek gövdeli gabion ya da zemin iyileştirme ile rijit duvar | Esnek gövde küçük oturmaları çatlamadan karşılar; rijit duvar iyileştirilmiş taban ister |
| Sığ yeraltı suyu, yamaçtan sürekli sızıntı | Geçirimli gövde ya da güçlü drenajlı betonarme veya taş duvar | TBDY, tutulan zeminin drenajla su tablası altında kalmamasını esas alır |
| Dar parsel, komşu yapı yakın, geniş taban açılamıyor | Ankrajlı perde, zemin çivili ya da kazıklı çözüm | Taban genişliği yerine zemine ya da kayaya bağlanarak tutunur; tebliğ ankrajları Kategori 2 örneği olarak sayar |
| Sıvılaşabilir ya da ZF sınıfı zemin | Sahaya özel analiz; zemin iyileştirme ya da derin temel | Yüzeysel temel tek başına yetersiz kalabilir |
Taş ağırlık duvarı (kagir)
Ağırlık duvarı, toprağı kendi kütlesiyle tutan duvar tipidir; harçlı doğal taş duvarlar bu gruptadır. Ağır olduğu için tabanın altındaki zeminin taşıma gücü ve taban sürtünmesi kararı belirler. Rapor sağlam, sıkı bir taban zemini ve derinde yeraltı suyu gösteriyorsa taş duvar güçlü bir seçenektir; gövde genişliği ve temel derinliği yine hesapla bulunur. Seçenekleri taş istinat duvarı sayfasında görebilirsiniz.
Betonarme konsol duvar
Konsol betonarme duvar, L ya da ters T kesitli, ince bir gövde ile geniş bir tabandan oluşan ve eğilmeyi donatıyla taşıyan duvardır. Taban plağının arka kısmı üzerine gelen dolgunun ağırlığını dengeye katar; bu yüzden yüksek duvarlarda ve yol ya da bina yükü taşıyan şevlerde öne çıkar. Rapordaki φ ve γ gövde kalınlığını ve donatıyı, qt taban genişliğini belirler. Ayrıntılar betonarme istinat duvarı sayfasındadır.
Gabion duvar
Gabion, tel kafeslerin taşla doldurulup üst üste dizilmesiyle kurulan esnek ve geçirimli ağırlık duvarıdır. Gövdesi suyu geçirdiği ve küçük oturmaları kafes içinde karşılayabildiği için yeraltı suyu yüksek ya da sınırlı oturma beklenen sahalarda düşünülür. Arkasında yine filtre katmanı ister; yoksa ince daneli dolgu taşların arasından yıkanabilir. Üç tipin yan yana karşılaştırması gabion, betonarme ve taş duvar karşılaştırmasında yer alıyor.
Ankrajlı ve iksalı çözümler
Ankraj, duvarı ya da kazı yüzeyini arkadaki sağlam zemine veya kayaya çelik çubuk ya da halatla bağlayan ve çekme kuvvetiyle tutan elemandır. Geniş taban açılamayan dar parsellerde, komşu yapı ya da yol yakınındaki derin kazılarda gündeme gelir. Bağ boyu ve kapasitesi doğrudan rapordaki kaya kalitesine ve zemin dayanımına bağlıdır. TBDY'ye göre ankrajlı duvarlarda r = 1,0 alınır. Bu çözümler yetkili mühendis tasarımı ve gözetimi olmadan uygulanmamalıdır.
Temel, drenaj ve dolgu detayları rapora göre nasıl belirlenir?
Temel genişliği ve derinliği, arka drenaj ile barbakan düzeni ve duvar arkası dolgu malzemesi, raporun sonuç ve öneriler bölümündeki değerlerden statik projeye aktarılan uygulama kararlarıdır. Sahadaki ekibin işi bu kararları ölçüsüyle uygulamaktır; değiştirmek değil. Sahada rapordan farklı bir durum görülürse karar yine proje müellifine döner.
Taban genişliği, devrilme, kayma ve taşıma gücü tahkiklerinden en elverişsiz olanına göre belirlenir. TBDY 2018, deprem etkisinde devrilmeye karşı tasarım güvenlik katsayısının en az 1,3 olmasını ve bu değerin göçme riskleri gözetilerek projeden sorumlu mühendis tarafından seçilmesini ister. Temel derinliği ise tabanın raporda temel zemini olarak uygun bulunan birime oturmasına göre belirlenir; üstteki bitkisel toprak ve gevşek dolgu geçilir.
Sahada en sık yaşanan sorun, kazı tabanında rapordakinden farklı bir zeminle karşılaşmaktır: beklenmeyen bir dolgu cebi, yumuşak bir kil merceği ya da su. Doğru adım kazıyı durdurup etüt ekibine ve proje müellifine haber vermektir. Tebliğ de kontrol etütlerinden sonra mevcut rapora ek rapor düzenlenmesini öngörür. Bu tür kazılar, yetkili teknik personel gözetiminde ve şev güvenliği sağlanarak sürdürülmelidir.
Arka drenaj ve barbakan
Drenaj detayının büyüklüğünü raporun yeraltı suyu ve geçirimlilik bölümleri belirler. Su derinde ve zemin geçirimliyse filtre katmanı ve barbakan dizisi yeterli olabilir; su sığ, zemin killi ya da yamaçtan sızıntı geliyorsa tabanda delikli drenaj borusu, daha kalın filtre ve deşarj hattı gerekir. Barbakan aralığı, çapı ve kotu statik projede yazar ve sahada ona göre uygulanır.
Bu detayların sahadaki karşılığına iki örnek verilebilir. İncesu OSB'deki Dora Prefabrik tesisinde yol boyunca 120 metre uzunluğunda, ortalama 4,5 metre yüksekliğindeki duvarın gövdesine barbakan boruları yerleştirildi. Okandan'daki 120 metrelik bazalt taş örgü duvarda ise C25 beton ve donatıyla gizli kiriş yapıldı, gövdeye belirli aralıklarla drenaj boruları konuldu.
Duvar arkası dolgu malzemesi
Duvarın arkasına konulan dolgu, hesapta kullanılan φ ve γ değerlerini sahada gerçekleştiren malzemedir. Statik hesap granüler, iyi drene olan bir dolgu varsayıyorsa kazıdan çıkan plastik kil o varsayımı bozar. Duvar arkası dolgu tabakalar hâlinde serilip sıkıştırılmalı ve sıkışma deneyle kanıtlanmalıdır; deney sonuçlarının nasıl okunduğunu Proktor ve CBR testi rehberinde anlattık.
Rapor zayıf bir temel zemini gösteriyorsa iyileştirme kararını geoteknik rapor ve proje verir; uygulaması kazı, malzeme değişimi ve kontrollü sıkıştırma ister. Bu uygulama tarafını dolgu ve stabilizasyon hizmeti sayfasında bulabilirsiniz.
Kayseri'de zemin etüdünde hangi koşullar öne çıkar?
Kayseri'de zemin etüdünde üç koşul öne çıkar: kısa mesafede değişen volkanik kayaçlar, ova tabanındaki ince daneli alüvyon ve yer yer sığ yeraltı suyu, bir de deprem tehlikesi. Üçü birlikte genel bir "Kayseri zemini" tanımını geçersiz kılar; her parsel için kendi raporu esastır. Aşağıdaki bilgiler bölgesel çalışmalara dayanır ve parsel kararı yerine geçmez.
Kayseri'deki her parselin deprem tasarım parametreleri, TBDY 2018'in dayandığı Türkiye Deprem Tehlike Haritaları'ndan parselin konumuna göre alınır. Tebliğe göre etüt raporu yerel zemin sınıfını ve yerel zemin etki katsayılarını belirler, bunlara bağlı olarak SDS ve SD1 katsayılarını verir. Raporunuzda bu katsayıların hangi koordinat için alındığı yazmalıdır; koordinat başka bir noktaya aitse bütün deprem hesabı o noktaya göre yapılmış olur.
Volkanik birimler: tüf, ignimbirit, bazalt
Kayseri, Erciyes volkanının ürünleriyle şekillenmiş bir alanda yer alır. Erciyes'in evrimini inceleyen Şen ve arkadaşlarının Journal of Volcanology and Geothermal Research'te 2003'te yayımlanan çalışması, Valibaba Tepe ignimbiritini bu volkanın piroklastik akıntı ürünü olarak tanımlar; birim bazı çalışmalarda İncesu ignimbiriti adıyla da anılır. İgnimbirit, sıcak volkanik kül ve pomza akıntılarının çökelip kaynaşmasıyla oluşan kayaçtır.
Karacan, Arslan ve Kılıçdağı'nın kent alanı çalışması aynı bölgede bazalt, andezit ve ignimbirit gibi yüksek dayanımlı kayaçlarla çok düşük dayanımlı tüfleri birlikte tarif eder. İstinat duvarı için anlamı şudur: iki komşu parselden birinde taban sert ignimbirite, diğerinde kolay ayrışan tüfe oturabilir. Kazı tabanında görülen "taş" ancak raporla birlikte yorumlanır.
Ova kesimleri: alüvyon ve sığ yeraltı suyu
Ova kesimlerinde tablo değişir. Aynı kent alanı çalışmasına göre alüvyon genellikle silt ve kil boyutlu malzemeden oluşur, Birleştirilmiş Zemin Sınıflama Sistemi'nde CH–MH grubuna girer ve şişme potansiyeli taşır. Acar ve Kaya'nın Oymaağaç çalışması ise Kayseri Ovası'nın (Sarımsaklı Ovası) bir kesiminde sondajlarda yeraltı suyunu ortalama 1,5–2,1 metrede ölçmüş, gevşek ince kum ve siltlerin bulunduğu kesimlerde sıvılaşma riski saptamıştır.
Bu bulgular belirli bir bölgeye aittir ve başka parsellere aktarılamaz. Yine de bir şeyi açıkça gösterir: ova kenarındaki bir parselde yeraltı suyu ve sıvılaşma soruları, yamaçtaki bir parselde ise kayanın cinsi, çatlaklılığı ve şev stabilitesi öne çıkabilir. Arsa alma aşamasında bu işaretleri nasıl okuyacağınızı arsa alırken zemin ve eğim kontrolü rehberinde anlattık.
Zemin etüdü raporunu okurken hangi sorular sorulmalı?
İş sahibinin soracağı sorular, raporun parselinize ve duvarınıza gerçekten karşılık gelip gelmediğini anlamaya yöneliktir. Aşağıdaki listeyi raporu hazırlayan ekibe ya da statik proje müellifine götürebilirsiniz; her sorunun cevabı raporun bir yerinde yazılı olmalıdır.
- Rapor hangi etüt kategorisine göre hazırlandı ve bu kategori duvarın kot farkıyla uyumlu mu?
- Sondajlar duvar hattının neresinde; duvarın iki ucunu ve en yüksek kesimini temsil ediyor mu?
- Sondaj derinliği, olası kayma yüzeyinin ve temelin etki derinliğinin altına iniyor mu?
- Yeraltı suyu kaç kez, hangi tarihlerde ölçüldü; seviye dengeye ulaştı mı?
- Ölçümler hangi mevsimde yapıldı; en yüksek seviye nasıl tahmin edildi?
- Tasarımda kullanılan c, φ ve γ değerleri hangi deneyden geliyor; uzun vadeli parametre var mı?
- qt değeri hangi temel genişliği ve derinliği için hesaplandı?
- Yerel zemin sınıfı neye göre belirlendi; SDS hangi koordinat için alındı?
- Sahada dolgu, şişen kil ya da sıvılaşabilir tabaka var mı; varsa öneri ne?
- Laboratuvar deneyleri hangi izin belgeli laboratuvarda yapıldı; imzalar tam mı?
- Duvar arkası dolgu için hangi malzeme ve sıkışma ölçütü öneriliyor?
Kırmızı bayraklar
Bazı eksikler raporun duvar için yetersiz kaldığını gösterir. Bunlardan birini görmeniz raporun geçersiz olduğu anlamına gelmez; ama ek etüt ya da yazılı açıklama istemeniz için yeterli bir nedendir:
- Sondaj sayısı ve yeri: Uzun bir duvar hattı tek noktadaki verilerle temsil ediliyorsa ya da sondajlar duvardan uzakta, bina oturumunda toplanmışsa.
- Sondaj derinliği: Sondaj, duvar yüksekliği ve şevin olası kayma yüzeyi düşünülmeden sığ bırakılmışsa ya da kayaya değdiği ilk metrede bitirilmişse.
- Yeraltı suyu: "Su gözlenmedi" yazıyor ama ölçüm tablosu, tarih ve kuyu teçhizi bilgisi yoksa.
- Mevsim: Bütün ölçümler kurak bir döneme sıkışmışsa ve mevsimsel değişim irdelenmemişse.
- Mevcut dolgu: Sahada eski dolgu olduğu biliniyor ama raporda dolgunun kalınlığı ve buna dair öneri yoksa.
- Kaynaksız değerler: Parametreler deneye değil yalnızca literatüre ya da komşu parsele dayanıyorsa; tebliğ dolaylı ve güvenilirliği test edilmemiş yöntemlere dayanan değerlendirmelerin tek başına kabul edilmeyeceğini yazar.
- Proje uyumu: Statik projede kullanılan zemin değerleri rapordakilerle aynı değilse.
Zemin etüdünü kim yapar, kim imzalar, kim onaylar?
Zemin etüdünü jeoloji, inşaat ve gerektiğinde jeofizik mühendislerinden oluşan etüt ekibi yapar; laboratuvar deneyleri izin belgeli zemin laboratuvarlarında yürütülür; rapor ruhsat dosyasıyla ilgili idareye sunulur. Tebliğ bu ekibi, zemin ve temel etüdü sorumlusu mühendisin oluşturduğu ve etüt kategorisinin gerektirdiği çalışmalara göre inşaat, jeoloji ve jeofizik mühendislerinin yer aldığı çalışma grubu olarak tanımlar.
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 57. maddesi işi disiplinlere böler: zeminin dinamik özellikleri, sıvılaşma ve yer kaymaları gibi konularda jeofizik mühendisleri; sondaj, arazi çalışmaları, zemin ve kaya mekaniği ve laboratuvar deneyleri gibi konularda jeoloji mühendisleri; zemin mekaniği, zemin dinamiği ve emniyet gerilmesi hesabı gibi konularda inşaat ve jeoloji mühendisleri. Tebliğe göre rapor, bu madde kapsamındaki ilgili mühendislik disiplinlerince imzalanır.
Laboratuvar tarafında tebliğ açıktır: laboratuvar deneylerinin resmi makamlarca yetkilendirilmiş zemin ve kaya mekaniği laboratuvarlarında yapılması zorunludur. Bu yetki, Yapı Malzemeleri ve Zemin Laboratuvarları Uygulama Yönetmeliği kapsamında Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın verdiği izin belgesine dayanır. Yapı denetimine tabi işlerde yapı denetim kuruluşu da proje aşamasında zemin etüdü raporunun mevzuata uygunluğunu kontrol eder.
Belediye tarafında rapor, statik proje ve diğer belgelerle birlikte ruhsat dosyasına girer. Hangi duvarın ruhsata, hangi raporun hangi incelemeye tabi olduğu uygulamada farklılık gösterebilir; bu yüzden süreç ilgili belediyenin imar biriminden teyit edilmelidir. Uygulayıcının rolü bu zincirin sonundadır: Yunus Özkan İnşaat etüt ve statik proje hazırlamaz; rapor ve projeyi esas alarak kazıyı, temeli, gövdeyi, drenajı ve arka dolguyu uygular.
Zemin etüdü iş programında nereye oturur, ne kadar sürer?
Zemin etüdü, istinat duvarı işinde keşif ve ölçümden sonra, statik projeden ve kazıdan önce yapılır. Bu sıra bozulduğunda en pahalı senaryo ortaya çıkar: kazı açılmış, makine sahada beklerken projenin yeniden hesaplanması gerekir. Doğru sıralama şöyledir:
- Keşif ve ölçüm: Duvar hattı, kot farkı, arkadaki yükler, komşu yapılar ve su izleri sahada belirlenir. Erkilet'teki kademeli taş duvar işi de arazi ölçümüyle başladı.
- Etüt planlaması: Etüt ekibi kategoriyi, sondaj sayısını, derinliğini ve deney programını belirler.
- Arazi çalışması: Araştırma çukurları, sondajlar, SPT ve gerekirse jeofizik ölçümler yapılır; kuyulara gözlem borusu konur.
- Yeraltı suyu izleme ve laboratuvar: Su seviyesi dengeye ulaşana kadar ölçülür, numuneler izin belgeli laboratuvarda deneylenir.
- Veri Raporu ve Geoteknik Rapor: Değerler yorumlanır, tasarım parametreleri ve öneriler yazılır.
- Statik proje: İnşaat mühendisi duvar tipini, boyutlarını, donatıyı ve drenaj detayını rapora göre hesaplar.
- İzin: Gerekiyorsa ruhsat süreci ilgili belediyede tamamlanır.
- Uygulama: Kazı, temel, gövde, drenaj ve arka dolgu projeye göre yapılır; kazı tabanında farklı zemin çıkarsa etüt ekibine dönülür.
Etüdün süresi için tek bir sayı vermek doğru olmaz; sondaj sayısı ve derinliği, kayada karotlu ilerleme, sahaya makine erişimi, laboratuvar sırası ve yeraltı suyu ölçümleri süreyi belirler. Yalnızca suyun dengeye ulaştığını göstermek için tebliğ en az ikişer gün arayla üç ardışık ölçüm ister; yani kuyular açıldıktan sonra birkaç günlük izleme kaçınılmazdır.
Hava da iş programına girer. Erkilet'teki kademeli duvar projesinde, proje sayfasındaki video anlatımına göre yaklaşık beş ay süren işe yoğun yağışlar nedeniyle bir ay ara verildi. Islak dönemde açık kalan kazılar hem şev güvenliği hem de taban zemininin yumuşaması açısından ayrıca planlanmalıdır.
Etüdün ve duvarın maliyetini neler etkiler?
Rapordaki değerler yalnızca etüdün değil, duvarın maliyetini de belirler. Etüt tarafında maliyeti etkileyen başlıca kalemler şunlardır:
- Etüt kategorisi ve buna bağlı sondaj sayısı, derinliği ve karotlu ilerleme metrajı
- Arazi deneylerinin (SPT, presiyometre) ve jeofizik ölçümlerin kapsamı
- Laboratuvar deney programı, özellikle üç eksenli, konsolidasyon ve şişme deneyleri
- Sondaj makinesinin eğimli ya da dar sahaya erişimi
- Yeraltı suyu izleme süresi ve su kimyası analizleri
Duvar tarafında maliyeti en çok değiştiren bulgular şunlardır: düşük taşıma gücü (daha geniş taban ya da zemin iyileştirme), sığ yeraltı suyu (daha güçlü drenaj ve kazıda su yönetimi), zayıf zemin sınıfı (daha büyük deprem itkisi), sağlam kaya (kırıcıyla daha yavaş kazı) ve kalın eski dolgu (malzeme değişimi). Rakam yerine bu kalemlerle düşünmek teklif karşılaştırmayı kolaylaştırır; diğer etkenleri istinat duvarı maliyeti sayfasında derledik.
Rapordaki detaylar sahada nasıl uygulanır?
Rapor ve proje kâğıtta kalırsa duvarı korumaz; detayların sahada ölçüsüyle uygulanması gerekir. Aşağıdaki tablo, Yunus Özkan İnşaat'ın Kayseri'deki projelerinde uygulanan ve zemin, su ve yük kararlarına karşılık gelen detayları proje künyeleriyle gösterir. Tablo bu projelerin etüt içeriğini değil, sahada uygulanan detayı aktarır.
| Proje | Künye | Sahada uygulanan detay | Karşılık geldiği zemin kararı |
|---|---|---|---|
| Dora Prefabrik, İncesu OSB (sanayi tesisi) | Yol boyunca 120 m, ortalama 4,5 m yükseklik; hafriyat dahil 18 gün | Gövdede barbakan boruları; taş dokulu yüzey, siyah oksit boya | Duvar arkasında suyun birikmemesi |
| Okandan, yol kenarı | 120 m bazalt taş örgü; duvar, kazı, dolgu ve hafriyat 33 gün | C25 beton ve donatıyla gizli kiriş; belirli aralıklarla drenaj boruları | Gövde bütünlüğü ve su tahliyesi |
| His Dora, sanayi tesisi sahası kenarı | 145 m uzunluk, 4 m yükseklik; hafriyat dahil 11 gün | Harçlı bazalt taş; harçta taş tozu ve yoğun çimento; beton başlık | Ağırlık duvarında taban zemininin taşıma gücü |
| İncesu OSB doğal taş duvar ve su kanalı | Trafo binasının oturduğu zeminin kenarında harçlı doğal taş duvar | Yol altındaki iki gözlü beton menfezin çıkışında barbakanlı taş kanat duvarı | Yüzey suyunun yoğunlaştığı noktada duvarın suyla birlikte ele alınması |
| Salih Vurucuel, sanayi sahası | Harçlı doğal taş (kagir); video yazısına göre 70 m uzunluk, 3 m yükseklik, 1,5 m genişlik | Üst kottaki avlu ile alt kot arasında kazı, dolgu ve tesviye | Ağırlık duvarında gövde genişliği |
Bu projelerde ortak olan, suyun ve yükün duvara nasıl geleceğine dair kararın sahada karşılığının bulunmasıdır. Barbakan borusunun gövdeye konması, gizli kirişin dökülmesi ya da kanat duvarının menfez çıkışında suyla birlikte yapılması, rapor ve projedeki satırların toprağa geçtiği yerlerdir. İyi bir rapor bu satırları doğru yazar; iyi bir uygulama onları eksiksiz yerine getirir.
Elinizde bir zemin etüdü raporu ve statik proje varsa ya da istinat duvarı yapılacak parselinizde hangi soruların sorulması gerektiğini yerinde görmek istiyorsanız, Kayseri ve çevresinde ücretsiz keşif için 0533 771 11 82 numaralı telefondan ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz. Keşifte duvar hattı, kot farkı, su izleri ve makine erişimi yerinde görülür; uygulama kapsamı istinat duvarı hizmet sayfasında yer alıyor.




