Yunus İnşaat Logo
İstinat Duvarı Çöker mi? Çökme Nedenleri, Deprem Etkisi ve Kayseri'de Önleme Yolları
İnşaat9 Eylül 202630 dk okumaYunus Özkan İnşaat Ekibi

İstinat Duvarı Çöker mi? Çökme Nedenleri, Deprem Etkisi ve Kayseri'de Önleme Yolları

Kısa cevap: İstinat duvarı çöker mi sorusunun dürüst cevabı şudur: evet, çökebilir; ama doğru tasarlanıp doğru yapılmış bir duvarda bu risk çok düşük tutulur. Zemin etüdüne dayanan statik proje, duvar arkasında çalışan bir drenaj (barbakan, filtre çakılı, drenaj borusu), katman katman sıkıştırılmış geri dolgu, projeye uygun temel ve düzenli bakım bir araya geldiğinde duvar; kayma, devrilme ve deprem etkisine karşı güvenlik payıyla çalışır. Çöken duvarların büyük bölümünde iz projesiz tasarıma, yapım hatasına ya da duvar arkasında biriken suya çıkar. Riski tamamen ortadan kaldıran bir duvar tipi yoktur.

Bu rehber, yeni bir istinat duvarı yaptıracak ya da yapılmakta olan duvarının sağlam olup olmadığını merak eden Kayseri'deki arsa, bahçe, site ve tesis sahipleri için hazırlandı. Konu, mevcut ve hasar görmüş bir duvarın teşhisi değil; duvarların hangi mekanizmalarla göçtüğü ve bunun tasarım ile yapım aşamasında nasıl önlendiğidir.

Mühendislik tarafını sade bir dille, saha tarafını Kayseri'de yaptığımız işlerden örneklerle anlatıyoruz. Kar erimesi, donma-çözülme, eğimli parseller ve deprem tehlikesi gibi Kayseri'ye özgü koşulların riski nasıl değiştirdiğini de ayrı başlıklarda bulacaksınız.

İstinat duvarı çöker mi, doğru yapılmış bir duvar da göçebilir mi?

Doğru yapılmış bir istinat duvarı da göçebilir, ancak bunun için tasarımda öngörülenin çok üzerinde bir yük ya da koşul gerekir: projede hesaba katılmamış bir su yükü, duvarın üstüne sonradan eklenen ağır bir kullanım, duvarın önünde açılan bir kazı ya da tasarım düzeyini aşan bir deprem gibi. Mühendislikte amaç riski sıfırlamak değil, belirsizlikleri karşılayacak bir güvenlik payı bırakmaktır.

İstinat duvarı, iki farklı kot arasındaki toprağı tutan ve arkasındaki toprağın yatay itkisine karşı çalışan taşıyıcı yapıdır. Duvar ayakta kaldığı sürece bu itkiyle kendi ağırlığı, temelinin zemine sürtünmesi ve gövdesinin dayanımı arasında bir denge vardır. Çökme, bu dengelerden birinin bozulmasıdır; hangisinin bozulduğu, aşağıda anlattığımız göçme türünü belirler.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), istinat yapılarının tasarımında hem göçme durumunun hem de servis durumunun, yani duvarın kullanılabilir kalmasının ayrı ayrı gözetilmesini ister. Bu ayrım önemlidir: bir duvar çökmeden de işlevini yitirebilir. Bu yüzden iyi bir projede yalnızca "yıkılır mı?" sorusu değil, "ne kadar hareket eder?" sorusu da cevaplanır.

Çökme riskini üç taraf birlikte yönetir. Zemin etüdü lisanslı kuruluştan alınır, statik proje yetkili mühendise yaptırılır; uygulayıcı duvarı bu projeye uygun yapar ve yaptığını belgeler; iş sahibi ya da site yönetimi ise duvarın üstündeki kullanımı ve drenajın bakımını üstlenir. Halkalardan biri koptuğunda diğer ikisinin iyi yapılmış olması duvarı her zaman kurtarmaz.

Çökme ile hasar arasındaki fark nedir?

Göçme, duvarın yük taşıma kapasitesini tamamen kaybedip yıkılması, devrilmesi ya da toprakla birlikte kaymasıdır. Hasar ise duvarın ayakta kaldığı ama çatlak, şişme, eğilme ya da drenaj tıkanması gibi işlevini zayıflatan bir duruma geçtiği hâldir. Çöken duvarların çoğu bir gecede değil, fark edilmeyen hasarın birkaç yağış mevsimi boyunca büyümesiyle göçer. Önleme bu yüzden tasarımla başlar, bakımla sürer.

İstinat duvarı neden çöker? Sahada en sık görülen 10 neden

İstinat duvarı çoğunlukla arkasında biriken su, yetersiz temel, kötü geri dolgu ya da duvarın tasarlanmadığı bir yükle karşılaşması nedeniyle çöker. Aşağıdaki sıra, Kayseri'de sahada karşılaştığımız durumlara dayanan bir değerlendirmedir; ölçülmüş bir istatistik değildir. Çoğu çökmede bu nedenlerden birden fazlası aynı anda bulunur.

  1. Duvar arkasında biriken su: Barbakan, filtre çakılı ya da arka drenaj borusu hiç yoksa veya tıkanmışsa yağış ve kar suyu dolguda birikir. Toprak itkisine su basıncı eklenir, dolgunun ve taban zemininin dayanımı düşer.
  2. Statik hesapsız ya da yetersiz temel: Taban genişliği "göz kararı" belirlenmiş, temel yumuşak dolgu ya da bitkisel toprak üstüne oturtulmuş duvarlar kayma, devrilme ve oturmaya karşı savunmasızdır.
  3. Kötü sıkıştırılmış ya da killi geri dolgu: Kazıdan çıkan kil, moloz ya da organik toprak duvar arkasına gelişigüzel basıldığında hem su tutar hem de zamanla oturup duvara düzensiz yük bindirir.
  4. Duvar üstüne sonradan gelen yük: Üst kotta yapılan otopark, araç yolu, yapı, havuz, ek dolgu ya da kışın yığılan kar, duvarın hesaplanmadığı bir ek itki üretir.
  5. Yanlış duvar tipi: Toprak tutmak için tasarlanmamış bir bahçe ya da briket duvarın arkasına toprak doldurulması, en sık rastlanan ve en hızlı sonuç veren hatalardan biridir.
  6. Malzeme ve işçilik: Eksik ya da yanlış yere konmuş donatı, düşük sınıflı ya da kürü yapılmamış beton, zayıf harç ve boş bırakılmış derzler, hesabı doğru olan bir duvarı bile zayıflatır.
  7. Duvar önünde ya da komşu parselde kazı: Duvarın önündeki toprak, duvarı kaymaya karşı tutan direncin bir parçasıdır. Önünde açılan yol, bodrum ya da temel kazısı bu desteği ortadan kaldırabilir.
  8. Kontrolsüz yüzey suyu: Çatı inişlerinin, bahçe sulamasının ya da yol suyunun duvar arkasına yönelmesi, drenajı olan bir duvarı bile kapasitesinin üstünde zorlar.
  9. Tesisat kaçakları: Duvar arkasından geçen su ya da kanalizasyon hattındaki sürekli kaçak, yağış olmadan dolguyu doygun tutar ve fark edilmeden aylarca sürebilir.
  10. Ağaç kökleri: Duvar dibine ya da hemen arkasına dikilen kökü güçlü ağaçlar derzlere ve barbakanlara girer, taş duvarda örgüyü gevşetir.

Listedeki nedenler üç gruba ayrılır: tasarım (2, 5), yapım (3, 6) ve kullanım ile su (1, 4, 7, 8, 9, 10). İlk iki grup duvar yapılırken önlenir; üçüncü grup ise duvarın ömrü boyunca yönetilir. Bu yüzden iyi bir duvar, iyi bir teslim notuyla birlikte biter: duvarın üstüne neyin yapılabileceği, neyin yapılamayacağı yazılı olarak bilinmelidir.

İstinat duvarı hangi mekanizmalarla göçer?

İstinat duvarı altı temel mekanizmayla göçer: tabanda kayma, devrilme, temel zemininin taşıma gücünün aşılması, genel (global) şev stabilitesi kaybı, gövdenin yapısal kırılması ve taş duvarlarda derz ile örgünün çözülmesi. Statik projede ilk dördü "dış stabilite", gövde kırılması ise "iç stabilite" kontrolü olarak hesaplanır. Taş duvardaki örgü çözülmesi, hesabın yanında büyük ölçüde işçilikle ilgilidir.

Göçme türüNe olur?Tipik nedenTasarımda ve yapımda nasıl önlenir?
Tabanda kaymaDuvar dik kalarak tabanından öne ötelenirDar ya da sığ temel, ıslanan killi taban, arkada su basıncıYeterli taban genişliği, gerekirse kayma dişi; taban zemininin kuru ve sıkı bırakılması, duvar önünün kazılmaması
DevrilmeDuvar ön ucu etrafında dönerek öne yatarDuvar ağırlığına göre büyük itki, kısa taban, sonradan gelen yükTaban ve ampatman ölçülerinin hesapla belirlenmesi; projedeki ölçülere birebir uyulması
Taşıma gücünün aşılmasıTemel altındaki zemin ezilir, duvar oturur ya da öne yatarYumuşak ya da dolgu taban, suyla zayıflayan kilZemin etüdüne göre temel boyutu; temelin projedeki sağlam tabakaya oturtulması
Genel (global) stabilite kaybıDuvar, altındaki ve arkasındaki toprakla birlikte derin bir yüzeyde kayarZayıf tabaka, dik yamaç, yeraltı suyu, eski heyelanŞev stabilite analizi, kademeli çözüm ya da ek önlemler; yamaçta projesiz kazı yapılmaması
Gövdenin yapısal kırılmasıGövde, temelle birleştiği yerden ya da ortasından kırılırYetersiz ya da yanlış yerleştirilmiş donatı, düşük beton dayanımı, kötü soğuk derzEğilme ve kesme hesabı; donatı yeri, pas payı ve beton sınıfının döküm öncesi kontrolü
Derz ve örgü çözülmesi (taş duvar)Taşlar ayrışır, duvar ortası şişer, parça parça dökülürZayıf harç, bağlayıcı taş eksikliği, donma-çözülme, drenajsızlıkYeterli gövde kalınlığı, doğru harç, şaşırtmalı ve bağlayıcı taşlı örgü, barbakan

Bu altı mekanizma birbirinden bağımsız değildir. Arkada biriken su, aynı anda kaymayı, devrilmeyi ve taşıma gücü sorununu büyütür. Bu yüzden statik projede her kontrol, suyun bulunduğu ve bulunmadığı durumlar için ayrı ayrı yapılır.

Tabanda kayma: istinat duvarı neden öne kayar?

İstinat duvarı kayması, arkadaki toprak ve su itkisinin, temel tabanı ile zemin arasındaki sürtünmeyi ve duvar önündeki toprağın direncini aşmasıyla oluşur. Duvar dik kalır ama tabanından öne doğru ötelenir; önündeki kaldırım ya da bahçe zemini kabarır. Taban altındaki kil ıslandığında sürtünme belirgin biçimde düştüğü için kayma çoğunlukla uzun yağışların ardından görülür.

Kayma dişi, temel tabanının altına doğru uzatılan ve duvarın kaymasına karşı ek direnç sağlayan betonarme çıkıntıdır. Gerekip gerekmediğine ve boyutuna statik projede karar verilir. Sahada en sık yapılan hata ise duvar bittikten sonra önündeki toprağın yol ya da otopark için kazılmasıdır; bu kazı, hesapta kaymaya karşı sayılan direnci ortadan kaldırabilir.

Devrilme: istinat duvarı devrilmesi nasıl başlar?

İstinat duvarı devrilmesi, toprak itkisinin duvarı ön ucu etrafında döndürmeye çalışan momentinin, duvarın ve üstündeki toprağın ağırlığından gelen karşı momenti aşmasıyla başlar. Tipik işaret, duvarın bütün olarak öne yatması ve üst kotta duvara paralel bir yarık açılmasıdır. Devrilme, özellikle ince gövdeli taş ve briket duvarlarda ve yüksekliği sonradan artırılan duvarlarda görülür.

Ampatman, betonarme duvarın tabanında gövdenin önüne ve arkasına taşan temel plağı bölümüdür. Arka ampatmanın (topuk) üzerinde kalan toprak, kendi ağırlığıyla duvarı devrilmeye karşı tutar; bu yüzden konsol duvarlarda arka ampatman genellikle öndekinden uzundur. Ağırlık duvarlarında ise aynı işi gövde kalınlığı ve taban genişliği görür.

Temel zemininin taşıma gücü aşılırsa ne olur?

Taşıma gücü aşıldığında temel altındaki zemin, duvarın ağırlığını ve toprak itkisinin bindirdiği basıncı taşıyamaz; duvar oturur, öne doğru döner ya da bir ucu diğerinden fazla çöker. Taşıma gücü, zeminin göçmeden taşıyabileceği en büyük basınçtır. İstinat duvarında taban basıncı eşit dağılmaz, ön uçta yoğunlaşır; bu yüzden ön kenarı yumuşak dolguya oturan bir duvar, öne yatarak göçmeye eğilimlidir.

Önlem, temelin projede belirlenen sağlam tabakaya oturtulmasıdır. Kazıda bitkisel toprak, eski dolgu ya da yumuşak kil çıkarsa bunlar temizlenir ve durum mühendise bildirilir. Hangi tabakanın yeterli olduğunu, lisanslı kuruluştan alınan zemin raporu söyler; konuyu istinat duvarı öncesi zemin etüdü rehberimizde ayrıntılı ele aldık.

Genel (global) şev stabilitesi kaybı neden duvarla tek başına önlenemez?

Genel stabilite kaybında duvar tek başına hareket etmez; duvar, altındaki ve arkasındaki toprak kütlesiyle birlikte, duvarın tabanının da altından geçen derin bir kayma yüzeyi boyunca kayar. Bu yüzden duvarın kendisi ne kadar sağlam yapılmış olursa olsun onu kurtarmaz. Yamaçta zayıf bir kil tabakası, yükselen yeraltı suyu ya da eski bir heyelan varsa bu göçme türü öne çıkar.

TBDY 2018, şev duraysızlığı tehlikesi olan eğimli arazilerde kazı ve inşa adımları dikkate alınarak şev duraylılık analizi yapılmasını ve kaymaya karşı uygun önlemlerin belirlenmesini ister. Bu analiz, zemin etüdü ve geoteknik raporun konusudur ve yetkili mühendise yaptırılır. Saha tarafında yapılacak iş, yamaçta projesiz kazı yapmamak ve suyu yamaçtan uzaklaştırmaktır.

Gövdenin yapısal kırılması nasıl olur?

Gövde kırılması, duvarın dış stabilitesi yeterli olsa bile gövdenin toprak itkisine eğilme ya da kesme ile yenilmesidir. Konsol betonarme duvarda en büyük eğilme, gövdenin temelle birleştiği kesitte oluşur. Toprak gövdeyi dışa doğru büktüğü için çekme gerilmesi gövdenin toprak tarafındaki yüzünde doğar ve ana düşey donatı o yüze yerleştirilir. Donatının yanlış yüze konması, gövdenin taşıma gücünü ciddi biçimde düşürür.

Soğuk derz, betonun tek seferde dökülemediği yerlerde sertleşmiş eski beton ile sonradan dökülen yeni beton arasında kalan birleşim düzlemidir. Temel ile gövde arasındaki soğuk derzde filiz donatısının eksik bırakılması ya da derz yüzeyinin temizlenmeden ikinci dökümün yapılması, kırılmanın tam o hattan başlamasına yol açabilir. Bu yüzden donatı ve kalıp, beton dökülmeden önce kontrol edilir; döküm sonrası düzeltme mümkün değildir.

Taş duvarda derz ve örgü çözülmesi neden göçmeye dönüşür?

Taş istinat duvarında taşları bir arada tutan, harç ve taşların birbirine kenetlenmesidir. Harç zayıfsa, derzler boş bırakılmışsa ya da duvar boyunca uzanan bağlayıcı taşlar konmamışsa duvar tek parça gibi çalışmaz; taşlar ayrı ayrı itilir ve ortası dışa doğru şişer. Göbek atma, taş duvarın orta yüksekliğinde gövdenin karın gibi dışa doğru şişmesidir ve taş duvarda göçmenin habercisidir.

His Dora'daki bazalt taş istinat duvarında harca taş tozu ve yoğun çimento katıldı, duvarın üstü beton başlıkla kapatıldı. Güçlü harç derzlerin donma-çözülmeyle boşalmasını yavaşlatır; başlık ise gövdeye üstten su girmesini azaltır. Ayrıntılar His Dora bazalt taş istinat duvarı proje sayfasında yer alıyor.

Güvenlik katsayısı nedir, istinat duvarında hangi değerler aranır?

Güvenlik katsayısı, bir göçme türünde duvarı ayakta tutan direncin, duvarı göçmeye zorlayan etkiye oranıdır; değer 1'in altına indiğinde o göçme gerçekleşir. Projede 1'in belirgin üstünde bir değer aranır, çünkü zemin özellikleri, su seviyesi ve yükler hiçbir zaman tam bilinmez. Aradaki pay bu belirsizliği karşılar.

Türkiye'deki akademik çalışmalarda ve geoteknik ders kitaplarında, statik durum için devrilmede 2,0, kaymada 1,5 ve taşıma gücünde 3,0 değerleri sık kullanılır; bazı kaynaklar zemin cinsine göre farklı değerler önerir. TBDY 2018 ise deprem etkisi altındaki dayanma yapıları için yük ve dayanım katsayılı bir yöntem kullanır. Aşağıdaki tabloda iki yaklaşım yan yana verilmiştir; sütunlar aynı ölçekte değildir ve doğrudan karşılaştırılmaz.

KontrolNe karşılaştırılır?Statik durumda literatürde sık kullanılan değerTBDY 2018, deprem etkisi altında dayanma yapıları
DevrilmeDuvarı tutan moment / devirmeye çalışan moment2,0 (bazı kaynaklarda 1,5)Tasarım güvenlik katsayısı en az 1,3; değer, göçme riskine göre projeden sorumlu mühendis tarafından seçilir (16.12.1.1)
KaymaSürtünme ve pasif direnç / yatay itki1,5Sürtünme direnci 1,1 dayanım katsayısına bölünür; duvar önündeki pasif direncin en fazla yüzde 30'u hesaba katılır (16.8.4)
Taşıma gücüZeminin taşıma gücü / taban basıncı3,0Taşıma gücü 1,4 dayanım katsayısına bölünür (Tablo 16.2)
Genel (toptan) stabiliteKaymaya karşı koyan dirençler / zorlayan etkilerProjede ve ilgili yönetmelikte belirlenirÖzel riskler hariç en az 1,10 yeterli kabul edilebilir (16.13)

Tablodaki değerler bilgilendirme içindir; bir duvarın hangi değerle tasarlanacağına yetkili mühendis karar verir. Bilinmesi gereken asıl nokta şudur: güvenlik katsayısı, kâğıt üzerinde hesaplanan koşullar için geçerlidir. Arkada hesapta olmayan bir su yükü birikirse ya da üst kota hesapta olmayan bir yapı gelirse, duvarın gerçek güvenlik payı sessizce erir.

Duvar yüksekliği de bu payı hızla etkiler. TBDY 2018'deki toprak itkisi bağıntısında itkinin toprak kısmı duvar yüksekliğinin karesiyle büyür. Kabaca söylersek, aynı zeminde duvar iki katına çıktığında arkadaki toprağın itkisi dört katına yaklaşır. Bir metrelik duvarda yeterli olan detay, iki metrelik duvarda yetersiz kalabilir.

Duvar arkasında biriken su istinat duvarını nasıl çökertir?

Duvar arkasında biriken su, istinat duvarını üç yoldan çökertir: toprak itkisinin üstüne su basıncı ekler, dolgunun ve taban zemininin kayma dayanımını düşürür ve kışın donarak hem gövdeyi hem drenaj çıkışlarını zorlar. Bu yüzden duvar arkasındaki su yönetimi, istinat duvarının ayrı bir eki değil, taşıyıcı sisteminin parçasıdır.

Su duvar arkasına üç kaynaktan gelir: yağış ve kar erimesinin yüzeyden sızması, yamaçtan gelen yeraltı suyu ve tesisat kaçakları. Drenajın görevi bu suyu duvar gövdesine yük olmadan toplayıp kontrollü bir noktaya atmaktır. Barbakanların tıkandığını ya da duvar dibinin ıslak kaldığını gösteren belirtiler ise bir teşhis konusudur ve aşağıda kontrol bölümünde ele alınıyor.

Su, zeminin kayma direncini nasıl düşürür?

Zeminin kayma direnci büyük ölçüde taneler arasındaki temas basıncından gelir. Taneler arasındaki boşluklar suyla dolup su basınç altına girdiğinde bu temas basıncı azalır; dolayısıyla hem duvar arkasındaki dolgu hem de temel altındaki zemin daha zayıf davranır. Islanan killi taban, kuru hâline göre belirgin biçimde daha kaygandır. Duvarın kaymaya karşı direnci, tam da itkinin en büyük olduğu yağışlı günlerde düşer.

TBDY 2018 bu etkiyi açıkça hesaba katar: yeraltı su seviyesi altındaki temellerde, depremde sürtünme direncinin zeminin drenajsız kayma dayanımı esas alınarak hesaplanmasını ister. Kısacası su, bir duvarı hem daha fazla iter hem de daha zayıf tutar.

İstinat duvarı drenajı hangi parçalardan oluşur?

İstinat duvarı drenajı tek bir boru değil, birlikte çalışan dört parçalı bir sistemdir. Parçalardan biri eksikse sistem birkaç yağış mevsimi içinde tıkanır.

  • Barbakan: Duvar arkasında toplanan suyun gövdeden geçip dışarı çıkmasını sağlayan tahliye borusudur. Çapı, aralığı ve kotu projede belirlenir.
  • Filtre çakılı: Duvarın hemen arkasına serilen, suyu hızla barbakana ve drenaj borusuna ileten temiz, iri taneli malzemedir.
  • Geotekstil: Dolgu ile çakıl filtre arasına serilen, suyu geçirirken ince toprak tanelerinin çakıla karışmasını engelleyen sentetik dokumadır. Konmadığında çakılın boşlukları zamanla toprakla dolar.
  • Delikli drenaj borusu: Duvar tabanı boyunca uzanan, topladığı suyu belirli bir çıkış noktasına taşıyan borudur. Çıkışın nereye bağlanacağı yapım başlamadan bilinmelidir.

Okandan'daki 120 metrelik bazalt taş istinat duvarında belirli aralıklarla drenaj boruları bırakıldı; İncesu OSB'deki Dora Prefabrik duvarında gövdeye barbakan boruları yerleştirildi. Kayseri'de uyguladığımız istinat duvarlarında drenaj, duvarın kendisiyle aynı iş kaleminde düşünülür.

Hangi yapım hataları istinat duvarı yıkılmasına yol açar?

İstinat duvarı yıkılmasına en sık yol açan yapım hataları; temelin yanlış tabakaya ya da yetersiz ölçüyle oturtulması, geri dolgunun yanlış malzemeyle ve sıkıştırılmadan yapılması, donatı ile beton kalitesinin projeye uymaması ve taş duvarda harç ile örgünün zayıf kalmasıdır. Bu hataların ortak özelliği, duvar bittikten sonra görünmemeleridir: toprağın altında ya da gövdenin içinde kalırlar.

Temel ve taban hataları

Temel kazısında projedeki kota inilmeden durmak, kazı tabanında kalan bitkisel toprağı ya da eski dolguyu temizlememek ve yağmur suyu dolmuş bir kazıya beton dökmek, sahada en sık görülen temel hatalarıdır. Islak ve yumuşamış bir taban, temel betonu ne kadar kaliteli olursa olsun duvarın oturmasına yol açar. Temel kazısı, özellikle yamaç dibinde ve komşu yapıya yakın yerlerde, yetkili teknik personel gözetiminde yapılmalıdır.

Geri dolgu hataları

Geri dolgu, duvar tamamlandıktan sonra duvarın arkasına doldurulan ve sıkıştırılan malzemedir. En yaygın hata, kazıdan çıkan killi toprağı, molozu ya da organik toprağı tek seferde duvar arkasına basmaktır. Kil suyu tutar ve şişip büzülür; gevşek dolgu zamanla oturur ve duvar üstündeki zeminde çöküntü yapar. Projede aksi belirtilmedikçe duvar arkasında suyu kolay geçiren, katman katman serilip sıkıştırılan granüler malzeme tercih edilir.

Sıkıştırmada da bir denge vardır: duvarın hemen arkasında ağır silindir kullanmak, duvara hesapta olmayan ek bir itki bindirebilir. Duvara yakın şeritte hafif sıkıştırma ekipmanı, uzak bölümde daha ağır ekipman kullanılır. Sıkıştırmanın yeterli olup olmadığı, Proktor ve CBR gibi dolgu sıkıştırma testleriyle belgelenebilir. Dolgu işinin kapsamını dolgu ve stabilizasyon hizmet sayfamızda anlattık.

Donatı, beton ve harç hataları

Betonarme duvarda donatının çapı ve aralığı kadar yeri de önemlidir: ana donatı toprak tarafındaki yüzde, yeterli pas payıyla durmalıdır. Pas payı, donatının dış yüzü ile beton yüzeyi arasında kalan ve donatıyı nemden koruyan beton tabakasıdır. Toprakla temas eden yüzde ince kalan pas payı, korozyonu hızlandırır. Beton, projedeki sınıfta dökülmeli, vibratörle yerleştirilmeli ve kür ile sulanarak korunmalıdır.

Taş duvarda harcın kum, çimento ve su oranı rastgele bırakılmamalıdır; derzler içten dışa dolu olmalıdır. Kayseri kışında taze beton ve harcın donması ayrı bir risk kaynağıdır. Soğuk havada döküm ve örgü için alınması gereken önlemleri Kayseri kışında beton dökümü ve mevsim planı yazımızda ayrıntılı anlattık.

Duvarın üstüne ya da önüne sonradan yapılan işler çökmeye neden olur mu?

Evet; istinat duvarının üstüne sonradan eklenen yük ya da önünde açılan kazı, duvarın tasarlandığı dengeyi bozar ve sağlam yapılmış bir duvarı bile çökme sınırına yaklaştırabilir. Sürşarj yükü, duvarın tuttuğu toprağın yüzeyine etkiyen ve toprağın kendi ağırlığına ek olarak duvarı iten her türlü yüktür: araç, yapı, dolgu, hatta yığılmış kar. TBDY 2018'in toprak itkisi bağıntısında bu ek yük ayrı bir terim olarak yer alır; yani hesaba katılmadıysa duvar onu taşımak üzere tasarlanmamıştır.

Planlanan işDuvara etkisiİş yapılmadan önce
Duvar üstüne otopark ya da araç yoluSürekli sürşarj yükü ve araç titreşimiYük ve duvar kapasitesi mühendise hesaplatılır; duvar kenarından mesafe belirlenir
Duvar arkasına yapı, havuz ya da su deposuBüyük tekil yük; havuz ve depoda kaçak riskiDuvarın etki bölgesi dışına çıkılır ya da duvar yeniden değerlendirilir
Üst kotta ek dolgu ile bahçeyi yükseltmekDuvarın tuttuğu yükseklik fiilen artarYeni yükseklik için hesap yapılır; çoğu zaman ayrı bir kademe gerekir
Duvar önünde yol, bodrum ya da temel kazısıKaymaya karşı direnç ve taban altı destek azalırKazı projelendirilir; gerekirse iksa ile kademeli çalışılır
Duvar dibine ya da arkasına ağaç dikmekKökler derz, barbakan ve dolguya zarar verirKökü güçlü türler duvardan uzağa dikilir
Kışın karı duvar üstüne yığmakEk yük ve eriyince doğrudan duvar arkasına giden suKar yığma alanı duvardan uzakta ve suyu drenaja yönlenen bir yerde seçilir

Komşu parselde yapılan kazı da aynı etkiyi yaratır. Türk Medeni Kanunu'nun 738. maddesi kazı ve yapı işlerinde komşu taşınmazlara zarar vermeme yükümlülüğünü düzenler; somut bir olayda kimin neden sorumlu olduğu ise hukuki bir değerlendirme konusudur ve bir avukata danışılmalıdır. Teknik açıdan ilk adım, kazı başlamadan önce duvarınızın durumunu tarihli fotoğraflarla kayıt altına almaktır. Kazı sonrası ortaya çıkan bir çatlağın yeni mi eski mi olduğunu bu kayıt gösterir.

Bahçe duvarı istinat duvarı gibi kullanılırsa ne olur?

Toprak tutmak için tasarlanmamış bir bahçe duvarı istinat duvarı gibi kullanıldığında, özellikle ilk uzun yağışlarda öne yatma, yatay çatlama ya da tamamen devrilme riskiyle karşı karşıya kalır. Bahçe ya da çevre duvarı yalnızca kendi ağırlığını ve rüzgârı taşımak üzere yapılır; gövdesi incedir, temeli dardır ve arkasında drenaj yoktur. Arkasına bir metre toprak doldurulduğu anda tamamen farklı bir yapıya dönüşür.

İncesu'da yaptığımız taş bahçe duvarı bu ayrımın iyi bir örneğidir: düz arazide, iki katlı evin parselini çeviren serbest bir çevre duvarıdır ve arkasında toprak tutmadığı için barbakan gerekmedi. Aynı duvarın arkası doldurulsaydı artık istinat duvarı gibi çalışacak ve statik hesap, drenaj ve farklı bir temel isteyecekti. İki duvar tipinin farkını bahçe duvarı ile istinat duvarı farkı rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Sahada sık gördüğümüz durum şudur: önce düz bir parsele bahçe duvarı yapılır, yıllar sonra bahçe kotu yükseltilmek istenir ve duvarın arkası doldurulur. Duvar yeni görevine göre hiç değerlendirilmediği için sorun ilk ilkbaharda ortaya çıkar. Bahçe kotunu değiştirmeden önce mevcut duvarın gerçekte ne olduğunu bilmek gerekir.

Duvar tipine göre istinat duvarı çökme riski nasıl değişir?

Her istinat duvarı tipi farklı bir göçme türüne yatkındır: betonarme konsol duvar daha çok gövde-temel birleşiminde ve donatıda, harçlı taş ve kuru taş duvar devrilme ile örgü çözülmesinde, gabion duvar tel ve dolgu kalitesinde, bahçe duvarı ise devrilmede zayıftır. Doğru tip, eğim, yükseklik, zemin ve suya göre statik projede seçilir; tablo yalnızca neye dikkat edileceğini gösterir.

Duvar tipiNasıl çalışır?Yatkın olduğu göçmeMutlaka kontrol edilmesi gereken
Betonarme konsolGövde ve taban plağı birlikte çalışır; arka ampatman üstündeki toprak dengeye katılırGövde-temel birleşiminde kırılma, kayma, uzun vadede donatı korozyonuDonatı yeri ve pas payı, filiz donatısı, barbakan ve arka drenaj, dilatasyon derzleri
Harçlı taş (kagir) ağırlık duvarıKendi ağırlığıyla itkiye karşı koyarDevrilme, kayma, derz çözülmesi, göbek atmaGövde kalınlığı ve taban genişliği, harç kalitesi, barbakan
Kuru taş duvarAğırlık ve taşlar arasındaki sürtünmeyle ayakta kalırGöbek atma, taş kayması, yükseldikçe devrilmeYükseklik sınırı, geriye eğim, bağlayıcı taşlar, arkada filtre
Gabion (tel kafes)Taş dolu tel kafeslerin ağırlığıyla çalışır; esnek ve su geçirirTel korozyonu, gevşek dolgu nedeniyle şekil bozulması, arkadan ince malzeme kaçmasıTel kaplaması, dolgu taşının boyutu ve sıkılığı, arkada geotekstil, düzgün taban
Briket ya da bahçe duvarıToprak itkisi için tasarlanmamıştırDevrilme ve gövde kırılması, çoğunlukla yağış sonrasıArkasına toprak doldurulmaz; toprak tutacaksa istinat duvarı olarak projelendirilir

Betonarme istinat duvarı yüksek ve ağır yük taşıyan yerlerde öne çıkar, ama kalitesi tamamen kapanan işlere bağlıdır: donatı, pas payı ve beton. Bu tipin seçim kriterlerini Kayseri betonarme istinat duvarı sayfamızda bulabilirsiniz. Taş duvarda ise ağırlık, gövde kalınlığı ve örgü kalitesi belirleyicidir; seçenekleri doğal taş istinat duvarı sayfamızda anlattık.

Kuru taş duvar, taşların harç kullanılmadan yalnızca birbirine oturtularak örüldüğü duvardır. Su derzlerden geçtiği için drenaja daha az bağımlıdır, ama taşlar arasında sürtünmeden başka bağ yoktur; bu yüzden yüksekliği sınırlı tutulur ve geriye doğru eğimle örülür. Gabion duvarın esnek yapısı küçük oturmaları çatlamadan karşılayabilir; ancak tel kaplaması ve dolgu kalitesi ömrünü belirler. Üç tipin ayrıntılı karşılaştırmasını gabion, betonarme ve taş istinat duvarı karşılaştırması yazımızda yaptık.

Kayseri koşulları istinat duvarı çökme riskini nasıl etkiler?

Kayseri'de istinat duvarı için en riskli dönem, kışın donma-çözülmesinin ardından kar erimesi ile ilkbahar yağışlarının üst üste bindiği aylardır; buna eğimli parseller ve kısa mesafede değişen zemin eklenir. MGM'nin Kayseri istatistiklerine göre 1931-2025 döneminde Kasım'dan Mart'a kadar ortalama en düşük sıcaklıklar sıfırın altındadır; en soğuk ay olan Ocak'ta ortalama en düşük sıcaklık -6,7 °C'dir.

Aynı verilerde aylık ortalama yağışın en yüksek olduğu aylar Nisan (50,7 mm) ve Mayıs (52,2 mm) olarak görünür. Ölçülen en yüksek kar kalınlığı 51 cm (19 Şubat 2008), günlük en yüksek yağış ise 68,5 mm (21 Ağustos 1938) olarak kayıtlıdır. İkinci rakam önemlidir: Kayseri'de en büyük günlük yağış bir yaz gününde ölçülmüştür. Kısa ve yoğun yaz sağanakları da duvar arkasına kısa sürede büyük miktarda su gönderebilir.

Kar erimesi ve ilkbahar yağışı duvarı neden zorlar?

Sağanak suyu çoğunlukla yüzeyden akıp uzaklaşırken, günlerce süren kar erimesinin suyu yavaş yavaş toprağa işler ve duvar arkasındaki dolguyu alttan üste doğru doyurur. Ardından gelen Nisan-Mayıs yağışları, henüz kurumamış bu dolgunun üstüne eklenir. Tasarım açısından anlamı şudur: Kayseri'de bir istinat duvarının drenajı, kısa bir sağanağa göre değil, haftalarca süren ıslak bir döneme göre çalışmalıdır. Çıkış noktası olmayan ya da çakıl filtresi eksik bir drenaj bu sürede tıkanır.

Kayseri'ye özgü bir başka risk, yollardan ve avlulardan temizlenen karın duvar üstüne yığılmasıdır. Bu yığın hem ek yük oluşturur hem de eridiğinde suyunu doğrudan duvar arkasına bırakır. Site ve tesislerde kar yığma alanının duvardan uzakta belirlenmesi, ucuz ama etkili bir önlemdir.

Donma-çözülme istinat duvarına ne yapar?

Donma-çözülme, malzemenin içindeki suyun gece buza dönüşüp gündüz yeniden suya dönmesiyle tekrarlanan ve her turda gözenekleri biraz daha zorlayan sıcaklık döngüsüdür. Tasarımda bu döngüye karşı üç şey yapılır: gövdenin ve derzlerin suya doymasını önleyen bir drenaj, donmaya dayanıklı beton ya da harç seçimi ve dışarı akan suyun buz tutup çıkışı kapatmayacağı bir barbakan detayı. Barbakan ağzının duvar yüzeyinden taşması ve suyu duvar dibinden uzağa atması bu detayın parçasıdır.

Yapım tarafında donma, taze beton ve harç için ayrı bir risktir. Donmuş ya da donma riski olan zemine temel dökmek, buz kristali içeren dolguyu sıkıştırmak ve kürü tamamlanmamış betonun donmasına izin vermek, duvarın ilk kışında görülen pek çok sorunun kaynağıdır. Bu işlerin takvimini havaya göre kurmak, önlemenin parçasıdır.

Eğimli parseller ve değişen zemin riski nasıl artırır?

Eğimli bir parselde istinat duvarı yalnızca kendi arkasındaki toprağı değil, çoğu zaman yamacın bir bölümünü de tutar; bu da genel stabilite kontrolünü öne çıkarır. Kayseri'de Erciyes'in volkanik geçmişinden kalan sert tüf seviyeleri ile dere yataklarındaki gevşek alüvyon ve eski dolgular kısa mesafede yer değiştirebilir. Temel tabanının hangi malzemeye oturacağı, ancak kazı açılıp etüt verisiyle karşılaştırıldığında kesinleşir.

Yüksek kot farklarında tek ve yüksek bir duvar yerine kademeli (teraslı) duvarlar düşünülebilir. Toprak itkisi yükseklikle hızla büyüdüğü için yükü birkaç alçak duvara bölmek her duvarın taşıdığı itkiyi düşürür. Ancak üst kademe alttakine çok yakınsa alttaki duvara ek yük olur; kademeler arası mesafe ve yamacın bütünü yine projede kontrol edilir.

İstinat duvarı depremde çöker mi?

Deprem yükleri hesaba katılarak tasarlanan bir istinat duvarı, tasarım depreminde göçmeyecek şekilde boyutlandırılır; drenajı çalışıyor ve projesine uygun yapılmışsa bu hedefi karşılaması beklenir, ancak sınırlı bir yer değiştirme yapması tasarımın kabul ettiği bir davranış olabilir. Depremde asıl risk taşıyan duvarlar, yalnızca toprak itkisine göre "göz kararı" yapılmış, arkası suya doygun ya da gövdesi zayıflamış duvarlardır. Hiçbir duvar için mutlak bir depreme dayanıklılık iddiası teknik olarak doğru değildir.

Deprem sırasında istinat duvarına ne olur?

Deprem sırasında duvarın arkasındaki toprak kütlesi de sarsılır ve duvara, normal toprak itkisinin üstüne geçici bir dinamik (ek) toprak itkisi biner. Bu ek itki duvarı hem daha fazla iter hem de daha yüksekten iter; bu da devrilme momentini büyütür. Arkadaki dolgu suya doygunsa su da sarsılarak ek basınç üretir ve gevşek, kumlu zeminlerde dayanım hızla düşebilir.

Deprem sırasında olanDuvara etkisiTBDY 2018'deki karşılığı
Arkadaki toprak kütlesi ivmelenirStatik itkinin üstüne dinamik ek itki binerToplam aktif basınç katsayısı, yatay deprem katsayısı kh = 0,4 × r × SDS ile hesaplanır (16.12.2)
Ek itkinin bileşkesi daha yukarıdan etkirDevirme kolu uzar, devrilme momenti artarDinamik itkinin bileşkesi duvar yüksekliğinin orta noktasında alınır (16.12.2.8)
Doygun dolguda boşluk suyu basıncı artarZemin dayanımı düşer, su da dinamik itki üretirDoygun zeminde r katsayısı 1'den büyük alınmaz; dinamik su kuvveti ayrıca eklenir (16.12.2.2, 16.12.3)
Duvar bir miktar kayar ya da dönerHareket sınırlı kalırsa duvar işlevini sürdürürAğırlık duvarlarında belirli bir yer değiştirmeye izin veren tasarım ve servis durumu kontrolü (Tablo 16.7)
Yamaç bir bütün olarak sarsılırDuvarı da içine alan derin kayma riskiDeprem etkisinde şev duraylılığı tahkiki (16.13)

Tablodaki SDS, parselin konumuna ve zemin sınıfına göre belirlenen kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısıdır. r ise duvar tipine bağlı bir katsayıdır: deprem sonrası belirli bir miktar yer değiştirmesine izin verilen ağırlık duvarlarında 2,0 ya da 1,5, ankrajlı ya da yer değiştirmesine izin verilmeyen duvarlarda 1,0 alınır. Bu yaklaşım, mühendislik literatüründe Mononobe-Okabe yöntemi olarak bilinen bağıntılara dayanır.

TBDY 2018 istinat duvarları için ne öngörür?

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, 16. bölümünde zemin dayanma (istinat) yapılarının ve şevlerin deprem etkisi altında tasarım ilkelerini verir; 16.12 başlığı doğrudan deprem etkisi altında dayanma yapılarının tasarımına ayrılmıştır. Bu başlığa göre tasarımda hem göçme hem servis durumları gözetilir ve devrilmeye karşı tasarım güvenlik katsayısı en az 1,3 olmak üzere projeden sorumlu mühendis tarafından seçilir.

Aynı bölümün drenajla ilgili hükmü, istinat duvarı yaptıracak herkesin bilmesi gereken bir cümle içerir: dayanma yapısının tuttuğu zemin kütlesinin drenaj önlemleriyle su tablası altında kalmamasının sağlanması esastır. Yönetmelik ayrıca drenaj sisteminin, depremin yol açacağı yer değiştirmelere işlevini kaybetmeden uyum sağlayacak şekilde düzenlenmesini ister. Kısacası drenaj, depremde de duvarın en önemli savunmalarından biridir.

Mevcut bir duvarın sahibi olarak deprem öncesinde yapabileceğiniz en etkili iki şey de buradan çıkar: barbakanların ve drenaj çıkışlarının açık kalmasını sağlamak ve duvarın üst kotuna hesapta olmayan yük bindirmemek. Duvarın gerçekten deprem yüklerine göre tasarlanıp tasarlanmadığı ise ancak projesine bakılarak anlaşılır; projesi olmayan yüksek bir duvar için yetkili mühendis değerlendirmesi istenmelidir.

Kayseri'de deprem tehlikesi parsel bazında nasıl öğrenilir?

Kayseri'de deprem tehlikesi il ya da ilçe için tek bir değerle ifade edilmez; tasarımda kullanılan değerler parselin koordinatına ve yerel zemin sınıfına göre belirlenir. AFAD'ın açıklamasına göre Türkiye Deprem Tehlike Haritası 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 1 Ocak 2019'da, TBDY 2018 ile eş zamanlı olarak yürürlüğe girmiştir. Haritaya AFAD'ın interaktif uygulaması üzerinden erişilir.

TBDY 2018'e göre haritadan okunan kısa periyot harita spektral ivme katsayısı (SS), yerel zemin etki katsayısıyla (FS) çarpılarak tasarımda kullanılan SDS değerine dönüştürülür. Standart tasarım depremi, 50 yılda aşılma olasılığı yüzde 10 olan ve tekrarlanma periyodu 475 yıl kabul edilen yer hareketidir. Aynı mahallede iki parselin değerleri, zemin sınıfları farklıysa farklı çıkabilir. Bu yüzden Kayseri için tek bir rakam vermek yanıltıcı olur; değeri yetkili mühendis parselinize göre belirler.

İstinat duvarı yapımında çökmeyi önleyen kontrol listesi nedir?

Çökmeyi önleyen kontrol listesi zemin etüdü ile başlar, statik proje, temel, donatı, beton ya da harç, drenaj, geri dolgu, yüzey suyu ve dilatasyon derzleriyle devam eder ve teslimde belge alınmasıyla biter. Etüt ve proje yetkili mühendise yaptırılır; uygulayıcı ise her adımın projeye uygun yapıldığını gösterebilmelidir. Aşağıdaki sıra, bir işin hangi noktalarda kontrol edilmesi gerektiğini gösterir.

  1. Zemin etüdü: Taban zemininin cinsi, yeraltı suyu seviyesi ve yamaçta zayıf bir tabaka olup olmadığı lisanslı kuruluştan alınan raporla öğrenilir.
  2. Statik proje: Kayma, devrilme, taşıma gücü, genel stabilite ve deprem kontrolleri yetkili mühendise yaptırılır; drenaj ve geri dolgu detayı da projede çizili olmalıdır.
  3. Temel kazısı ve taban kontrolü: Projedeki kota inilir, bitkisel toprak ve yumuşak dolgu temizlenir, taban ıslak bırakılmaz. Kazı yetkili teknik personel gözetiminde yapılır ve beton öncesi taban mühendis tarafından görülür.
  4. Donatı ve kalıp kontrolü: Donatının çapı, aralığı, yüzü, pas payı ve filiz bağlantıları beton dökülmeden önce kontrol edilir ve fotoğraflanır.
  5. Beton ve harç kalitesi: Beton projedeki sınıfta ve irsaliyeli gelir, yerleştirilir ve kür edilir. Taş duvarda harç oranı sabit tutulur, derzler dolu örülür.
  6. Drenaj: Barbakanlar, filtre çakılı, geotekstil ve delikli drenaj borusu projedeki kotlarda yerleştirilir; suyun çıkacağı nokta belirlenir.
  7. Katmanlı ve sıkıştırılmış geri dolgu: Uygun malzeme ince katmanlar hâlinde serilir; duvara yakın şeritte hafif ekipman kullanılır, gerekiyorsa sıkıştırma testi yapılır.
  8. Üst kotta yüzey suyu yönetimi: Zemine duvardan dışa doğru eğim verilir, gerekirse duvar üstüne kanal yapılır, yağmur inişleri duvar arkasından uzaklaştırılır.
  9. Dilatasyon derzleri: Dilatasyon derzi, uzun bir duvarı belirli aralıklarla bağımsız parçalara ayırıp her parçanın sıcaklık değişimi ya da oturmayla ayrı hareket etmesine izin veren derzdir; aralığı projede belirlenir ve derzde drenajın sürekliliği korunur.
  10. Teslimde belge: Proje, varsa zemin raporu, beton irsaliyeleri ve deney sonuçları, sıkıştırma test sonuçları, drenaj çıkışlarının krokisi ve kapanan işlerin fotoğrafları iş sahibine teslim edilir.

Listenin en çok atlanan maddesi onuncusudur. Duvar bittikten sonra donatı, drenaj ve dolgu görünmez; yıllar sonra duvarı inceleyecek bir mühendisin elindeki tek bilgi bu belgeler olur. Fotoğraflı imalat kaydı, hem iş sahibini hem uygulayıcıyı korur.

Kayseri'deki projelerde çökme riski hangi detaylarla azaltıldı?

Kayseri'de tamamladığımız istinat duvarlarında çökme riski; duvar arkasındaki suyu dışarı atan barbakan ve drenaj boruları, örgüyü bir hat boyunca bağlayan gizli kiriş, güçlü harç ve beton başlık ile yüksek kot farkını kademelere bölen tasarım gibi detaylarla azaltıldı. Aşağıdaki tablo, proje sayfalarında ve saha videolarında yer alan bilgileri hangi riske karşı oldukları açısından özetler.

ProjeUygulanan detayHangi riske karşı?
Okandan, Kayseri (yol kenarı, 120 m bazalt taş örgü)C25 beton ve demirle gizli kiriş; belirli aralıklarla drenaj borularıUzun duvarda örgünün süreksizliği; duvar arkasında su birikmesi
Dora Prefabrik, İncesu OSB (120 m, ortalama 4,5 m yükseklik)Taş dokulu yüzeyli gövdeye yerleştirilen barbakan borularıDuvar arkasında su basıncı oluşması
His Dora, Kayseri (145 m, 4 m yükseklik, harçlı bazalt taş)Taş tozu ve yoğun çimentolu harç, beton başlıkDerz çözülmesi, üstten gövdeye su girmesi
Erkilet, Kayseri (eğimli arazide tek katlı ev çevresi)Arazi ölçümüyle başlayan, kademeli (teraslı) doğal taş örgüTek ve yüksek duvarda büyüyen toprak itkisi

Okandan bazalt taş istinat duvarında taş örgünün içine C25 beton ve demirle gizli kiriş yapıldı. Bu tür bir kiriş, uzun bir taş duvarda taşları bir hat boyunca birbirine bağlayarak yerel ayrılmalara ve farklı oturmalara karşı süreklilik sağlamayı amaçlar. Aynı duvarda belirli aralıklarla drenaj boruları bırakıldı; duvar, kazı, dolgu ve hafriyatla birlikte 33 günde tamamlandı.

Dora Prefabrik istinat duvarı, İncesu OSB'de yol boyunca 120 metre uzunlukta ve ortalama 4,5 metre yükseklikte yapıldı; gövdeye barbakan boruları yerleştirildi ve iş hafriyat dahil 18 günde bitti. Bu yükseklikteki bir duvarda arkada birikecek suyun yükü küçük değildir; barbakanlar o yükün oluşmasını önlemek için gövdeyle birlikte imal edilir.

Erkilet kademeli istinat duvarında iş, arazi ölçümüyle başladı ve eğimli parseldeki kot farkı tek bir yüksek duvar yerine kademelere bölündü. Video anlatımına göre yaklaşık beş ay süren işe, yoğun yağışlar nedeniyle bir ay ara verildi. Islak ve çamurlu zeminde dolgu sıkıştırması ve harçlı örgü hedeflenen kaliteye ulaşmaz; takvimi hava belirler. Toprak kaymasına karşı taş istinat yaklaşımımızı, Dora, His Dora ve Okandan kesitlerinden derlenen toprak kaymasına karşı taş istinat duvarı tanıtım videosunda izleyebilirsiniz.

Maliyeti düşürürken hangi kalemlerden kısmak çökme riskini artırır?

İstinat duvarında maliyeti düşürmek için kısılan kalemlerin en riskli olanları; zemin etüdü ve statik proje, drenaj malzemeleri, uygun geri dolgu ve sıkıştırma, temel ölçüleri ve beton sınıfıdır. Bu kalemlerin ortak özelliği, kısıldıklarında duvarın ilk gün aynı görünmesidir. Fark, ilk uzun yağışta, ilk kar erimesinde ya da ilk depremde ortaya çıkar.

  • Zemin etüdü ve statik proje atlanırsa temel ölçüleri ve duvar tipi tahmine kalır.
  • Filtre çakılı ve geotekstil konmazsa barbakanlar birkaç yağışta tıkanır.
  • Kazıdan çıkan killi toprak geri basılırsa dolgu su tutar ve zamanla oturur.
  • Sıkıştırma katman katman yapılmazsa duvar üstündeki zemin çöker, yüzey suyu duvar arkasına yönelir.
  • Temel daraltılırsa kayma ve devrilme payı doğrudan azalır.
  • Beton sınıfı ya da pas payı düşürülürse korozyon ve gövde kırılması riski artar.

Gerçek tasarruf, duvar tipini parsele uygun seçmekle, kazı, dolgu ve duvar işini tek planda yürütmekle ve işi bir kez doğru yapmakla sağlanır. Bir istinat duvarının maliyetini belirleyen kalemleri Kayseri istinat duvarı fiyatları sayfamızda ayrıntılı anlattık; net tutar ise ancak parsel yerinde görüldükten sonra konuşulabilir.

İstinat duvarı ömrü neye bağlıdır?

İstinat duvarı ömrü tek bir sayı değildir; malzemenin kalitesine, drenajın yıllar içinde çalışmaya devam edip etmemesine ve duvar üstündeki kullanımın değişip değişmemesine bağlıdır. Avrupa standardı EN 1990 (Türkiye'de TS EN 1990 olarak yayımlanır), bina ve diğer yaygın yapılar için 50 yıllık, anıtsal yapılar, köprüler ve diğer inşaat mühendisliği yapıları için 100 yıllık gösterge tasarım çalışma ömrü öngörür.

Tasarım çalışma ömrü, bir yapının öngörülen bakımı yapılarak, büyük bir onarım gerekmeden amacına uygun kullanılması beklenen süredir. Tanımdaki "öngörülen bakım" ifadesi kritiktir: bu süre, bakımsız bırakılan bir duvar için verilmiş bir garanti değildir. İstinat duvarı ömrünü belirleyen başlıca etkenler şunlardır:

  • Drenajın tıkanmadan çalışması ve barbakanların açık kalması
  • Betonarme duvarda beton kalitesi ve pas payı, yani donatının korozyondan korunması
  • Taş duvarda harç ve derzlerin donma-çözülmeye dayanması
  • Gabion duvarda tel kaplamasının dayanımı
  • Duvar üstündeki kullanımın tasarımdaki gibi kalması
  • Yüzey suyunun duvar arkasından uzak tutulması

Yapıldıktan sonra istinat duvarı ne zaman ve nasıl kontrol edilmeli?

Yeni bir istinat duvarı ilk kar erimesinden ve ilk yoğun yağıştan sonra mutlaka gözden geçirilmeli, sonrasında her yıl kış öncesi ve kış sonunda kontrol edilmeli, ayrıca deprem, büyük sağanak, komşu kazısı ya da üst kotta yeni bir kullanım gibi olaylardan sonra ek kontrol yapılmalıdır. Takvimi aylar kadar olaylar da belirler.

Ne zaman?Neye bakılır?Kim bakar?
Teslimden sonraki ilk kar erimesi ve ilk yoğun yağışBütün barbakanlar su veriyor mu, üst kotta çöküntü var mı, dilatasyonlarda kaçıklık var mıİş sahibi; şüphede uygulayıcı ve mühendis
Her yıl kış öncesiBarbakan ağızları, oluk ve kanallar, kar yığma alanıİş sahibi ya da site yönetimi
Her yıl kış sonundaDerz ve yüzeyde donma hasarı, duvar dibinde ıslaklıkİş sahibi ya da site yönetimi
Kısa sürede çok yağış düşen bir sağanaktan sonraBarbakandan çamurlu su, duvar dibinde ya da üst kotta göllenmeİş sahibi
Hissedilen bir depremden sonraYeni çatlak, dilatasyonda kaçıklık, üst kotta yarıkİş sahibi; bulgu varsa yetkili mühendis
Duvar üstüne yeni yük ya da önünde kazı planlandığındaİş başlamadan önce etkinin hesaplanmasıYetkili mühendis

Kontrol sırasında çatlak, şişme, öne eğilme ya da barbakanlardan hiç su gelmemesi gibi belirtiler görüyorsanız konu artık önleme değil teşhistir. Bu belirtilerin nasıl okunduğunu, hangisinin acil olduğunu ve onarım mı yeniden yapım mı kararının nasıl verildiğini istinat duvarında çatlak ve şişme belirtileri rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Kayseri'de çökme riski düşük bir istinat duvarı için ilk adım ne olmalı?

İlk adım, parseli yerinde görmek ve duvarın neyi, ne kadar yükseklikte tutacağını, suyun nereden gelip nereye gideceğini ve üst kotta ileride ne yapılacağını netleştirmektir. Bu cevaplar, zemin etüdünün ve statik projenin kapsamını belirler. Çökme riskini en çok düşüren karar, duvar tipini ve drenajı bu bilgilere göre seçmektir.

Yunus Özkan İnşaat olarak İncesu OSB'deki merkezimizden Kayseri ve çevresinde keşif yapıyor; kazı ve hafriyatı, duvarın temel ve gövdesini, barbakan ve arka drenajıyla birlikte geri dolguyu tek planda yürütüyoruz. Zemin etüdü lisanslı kuruluşlardan alınır, statik proje yetkili mühendislere yaptırılır; biz uygulamanın bu projeye uygun yapılmasından sorumluyuz. Seçenekleri Kayseri istinat duvarı yapımı sayfamızda görebilirsiniz.

Ücretsiz keşif için 0533 771 11 82 numarasını arayabilir ya da arazinizin fotoğraflarını WhatsApp üzerinden gönderebilirsiniz. Uygulama kapsamımızı istinat duvarı hizmet sayfamızda inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular