Yunus İnşaat Logo
Kayseri'de Kazı Güvenliği: Temel Kazısında Şev Açısı, İksa ve Komşu Yapı Riski
Altyapı14 Ekim 202630 dk okumaYunus Özkan İnşaat Ekibi

Kayseri'de Kazı Güvenliği: Temel Kazısında Şev Açısı, İksa ve Komşu Yapı Riski

Kısa cevap: Kazı güvenliği; temel kazısında toprağın göçmesini, komşu yapının zarar görmesini ve yeraltı hatlarının kesilmesini önlemek için kazıdan önce, kazı sırasında ve sonrasında alınan önlemlerin bütünüdür. Türkiye'de herkes için geçerli tek bir "güvenli şev açısı" yoktur. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, şev açısının zemin, iklim, sarsıntı, su ve ek yüke göre belirlenmesini ya da statik hesabı yapılmış destek (iksa) kullanılmasını ister. Kayseri'de bu karar zemin etüdüne dayanarak yetkili mühendis tarafından verilir, uygulama ehil kişi gözetiminde yürütülür.

Bu rehber, kazıyı kendisi yapmayacak ama sonucundan doğrudan etkilenecek kişiler için hazırlandı: arsa sahibi, müteahhit, site yönetimi ya da kazı yapılan parselin komşusu. Burada bir kazı tarifi yok. Hangi sorunun sorulacağı, hangi belgenin isteneceği ve sahada hangi işaretin "dur" anlamına geldiği anlatılıyor. Mevzuat atıfları yayın tarihindeki metinlere dayanır; uygulamadan önce ilgili belediyeden ve yetkili mühendisten teyit edilmelidir.

Kazı güvenliği nedir ve temel kazısında neden bu kadar önemlidir?

Kazı güvenliği, toprağın kazı çukuruna doğru kaymasını, çalışanların toprak altında kalmasını, komşu yapının ve yolun oturmasını, yeraltı hatlarının hasar görmesini önlemeye yönelik planlama, mühendislik ve saha uygulamalarının bütünüdür. Temel kazısında bu dört risk aynı anda bulunur ve birindeki ihmal diğerini tetikleyebilir. Örneğin kazı kenarına yığılan toprak göçük riskini artırır; kazı komşu yapıya yakınsa olası bir kayma o yapının temelini de etkiler.

Göçük, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü'nün "Güvenli İnşaat" kazı işleri bilgi kartlarında, toprağın belirli sebeplerle çözülüp gevşemesi sonucu aniden kazı yapılan yere doğru ayrılıp kayması veya düşmesi olarak tanımlanır. Aynı seri, kazıların derinlik fark etmeksizin riskli olabileceğini ve göçüğün çalışanın kaçmasına imkân tanımayacak hızda gerçekleşebileceğini vurgular.

Toprağın ağırlığı sahada sık sık hafife alınır. Bakanlığın serideki ilk kartı, yalnızca 1 m³ toprağın bir otomobil kadar ağır olabileceğini hatırlatır. Şev ve kademe kartında ise ABD İş Sağlığı ve Güvenliği İdaresi'nin (OSHA) bir çalışmasına atıfla, kazı işlerindeki ölüm oranının genel inşaat işlerinden yüzde 112 daha yüksek olduğu aktarılır. Göçük altında kalan kişinin yalnızca başı açıkta kalsa bile göğsündeki toprak baskısı nefes almasını engelleyebilir.

İş sahibi kazıyı fiilen yapmasa da üç noktada belirleyicidir: işi kime verdiği, hangi belgeleri istediği ve sahada bir sorun görüldüğünde işin durdurulmasını isteyip istemediği. Sorumluluğun taraflar arasında nasıl paylaşıldığı sözleşmeye, ruhsat dosyasına ve mevzuata göre değişir; bu konuda hukuki destek alınması önerilir. Bu rehber hukuki değil, teknik ve pratik bir kontrol çerçevesi sunar.

Kazı güvenliğini hangi mevzuat düzenler?

Türkiye'de temel kazısının güvenliğini dört metin birlikte çerçeveler: çalışan güvenliği için Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, izin ve kazı destek yapısı için Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği, destekli kazının tasarımı için Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik, zemin bilgisinin çerçevesi için Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018. Aşağıdaki tablo hangi hükmün sahada neye karşılık geldiğini özetler.

Düzenlemeİlgili hükümNe söyler (özet)İş sahibi için anlamı
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG 5.10.2013, sayı 28786)Ek-4 (B), madde 62Kazıdan önce bitişik yapılara etkinin araştırılması, yeraltı hatlarının yerinin belirlenmesi, meskûn mahalde yapı alanının perdeyle çevrilmesiKomşu tespiti ve hat sorgusu kazıdan önce tamamlanır
Aynı yönetmelikEk-4 (B), madde 63–64Ehil kişi gözetimi, güvenli giriş-çıkış, uygun şev açısı ya da statik hesaplı destek; her vardiyadan önce ve şiddetli yağış, don, kardan sonra kazı yüzü kontrolüSahada adı belli bir sorumlu ve düzenli kontrol olmalı
Aynı yönetmelikEk-4 (B), madde 67–71Alttan oyarak çökertme yasağı, hafriyat ve araçların kenardan uzak tutulması, yağışta çalışmama, desteklerden inip çıkmama, makine hareket alanına girmemeKenar yükü ve hava koşulu iş programına yazılır
Planlı Alanlar İmar YönetmeliğiMadde 5/23Yol kotu belgesi ile yapı ruhsatı veya kazı izni alınmadan tabii zeminde kazı veya dolgu yapılamazİzinsiz kazı başlatılmaz
Aynı yönetmelikMadde 5/32Temel ve bodrum kazılarında destek yapıları Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik'e göre tasarlanır; destek yapısı ve/veya çevre yapılar izlenirDestekli kazıda izleme kaydı istenir
Aynı yönetmelikMadde 59/3Şartlı olarak ruhsattan önce kazı izni verilebilir; kazık, palplanş, istinat duvarı ve benzeri uygulama varsa projeleri onaylanır ve ruhsatlandırılırDestek yapısı projesiz kurulmaz
Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik (RG 18.12.2022, sayı 32047)Madde 1–5 ve ekindeki EsaslarTemel ve bodrum kazılarında destek yapılarının tasarımı, projelendirmesi, uygulaması ve izlenmesi; şevli kazılar kapsam dışıİksa tasarımı yetkili mühendisin işidir
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018Bölüm 16Temel zemini ve temellerin tasarımı, zemin araştırmalarının raporlanmasıŞev ve iksa kararı etüt verisine dayanır

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği kazı için ne ister?

Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, Ek-4'ün (B) bölümünde "Kazı işleri, kuyular, yeraltı işleri, tünel ve kanal işleri" başlığı altında 62–74. maddeleri sıralar. Temel kazısı için en önemli cümle 63/c bendindedir: kazılarda zemin yapısı, iklim koşulları, yakındaki sarsıntılar, çevredeki su kaynakları ve fazla yük kuvvetleri göz önüne alınarak uygun şev açıları belirlenir ve/veya statik hesabı yapılmış uygun destek ve setler kullanılır.

Bu cümle bir sayı vermez, bir yöntem tarif eder: açı, sahadaki koşullara göre belirlenir. Yönetmelik ayrıca çalışmaların işverenin görevlendirdiği ehil kişi gözetiminde yapılmasını (63/a), kazı yüzlerinin her vardiyadan önce, beklenmedik parça düşmelerinden sonra, desteklerde önemli bir hasardan sonra ve şiddetli yağış, don ve kardan sonra kontrol edilmesini (64) ister. Kontrol sonucunda ortamın güvenli olduğu belirtilmeden çalışmaya başlanmaz.

Kazı başlığındaki tek derinlik eşiği 67. maddededir: açıkta yapılan 150 santimetreden derin kazılarda ve her derinlikteki temel ve kanal kazılarında, yan yüzeylerin alttan şerit gibi kazılıp üstten çökertilmesi engellenir. Yönetmeliğin Ek-2 listesi de çalışanların toprak altında kalma riskinin fazla olduğu işleri ayrıca sayar. Bu tür işler varsa sağlık ve güvenlik planında bunlara özel tedbirler yer alır.

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği kazı ve iksa için ne diyor?

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 5. maddesinin 23. fıkrası, ilgili idareden yol kotu belgesi ile yapı ruhsatı veya kazı izni alınmadan tabii zeminde hiçbir şekilde kazı veya dolgu yapılamayacağını söyler. Aynı maddenin 32. fıkrası, temel ve bodrum katları için açılan kazı çukurlarının stabilitesine yönelik destek yapılarında Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik'e uyulmasını ve kazı destek yapısı ve/veya çevre yapıların izlenmesini ister.

Yönetmeliğin 59. maddesinin 3. fıkrası, mimari proje onaylandıktan sonra fenni mesuliyet ve iş güvenliği sorumluluğunun üstlenilmesi, şantiye şefi atanması ve noter taahhüdü gibi şartlarla, ruhsattan önce kazı izni verilebileceğini düzenler. Aynı fıkra, kazı sahasında kazık, palplanş, istinat duvarı ve benzeri uygulamalar varsa bunların projelerinin onaylanmasını ve ruhsatlandırılmasını zorunlu tutar. Bu hükümlerin parselinize nasıl uygulandığı ilgili belediyeden teyit edilmelidir.

Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik neyi kapsar?

Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik, yapıların temel ve bodrum katları için açılan kazı çukurlarında destek yapılarının tasarımı, projelendirilmesi ve uygulaması için asgari kuralları belirler. Kapsamında aletsel ve gözlemsel izleme, performans değerlendirme kriterleri ve uygulamada sorun çıkması hâlinde izlenecek yol da vardır. Yönetmelik yayımından bir yıl sonra, 18 Aralık 2023'te yürürlüğe girdi; ekindeki Tasarım ve Uygulama Esasları 16 Temmuz 2026 tarihli Resmî Gazete'de değiştirildi.

Yönetmelik şevli kazıları ve resmî kurumlarca belirlenmiş heyelan bölgelerini kapsam dışında tutar. Bu, şevli kazının kuralsız olduğu anlamına gelmez: şevli kazıda iş sağlığı ve güvenliği yönetmeliğinin 63/c bendi ve zemin etüdüne dayalı mühendislik kararı geçerlidir. Destekli kazıya geçildiği anda ise tasarım ve izleme bu yönetmeliğin çerçevesine girer.

TBDY 2018 ve zemin etüdü kazı kararına nasıl bağlanır?

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'in temel zemini ve temellere ayrılan 16. bölümü, zemin araştırmalarının nasıl yapılıp raporlanacağını ve temellerin nasıl tasarlanacağını düzenler. Kazı kararı da bu raporun verisine dayanır: zemin katmanları, yeraltı suyu seviyesi, kayma direnci parametreleri ve önerilen kazı yöntemi. Bakanlığın iksa bilgi kartı da destek yapısı tasarımındaki en önemli unsurun, hesap parametrelerini sağlayan zemin etüdü olduğunu hatırlatır.

Raporun hangi satırlarına bakılacağını, istinat duvarı özelinde istinat duvarı öncesi zemin etüdü raporunda hangi değerlere bakılır yazısında ayrıntılı anlattık. Zemin etüdü ve statik proje lisanslı kuruluşlara ve yetkili mühendislere yaptırılır; kazıyı yapan ekip bu raporun ve projenin sonucunu uygular.

Şev, şev açısı, kademe ve iksa nedir?

Şev ve kademe, kazının kendi geometrisini güvenli hâle getirme yöntemleridir; iksa ise geometri yetmediğinde kazı yüzünü dışarıdan destekleyen yapıdır. Dördünün tanımı, sahada konuşulan dili anlamanın ilk adımıdır.

  • Şev, kazı kenarında toprağın kendi ağırlığını taşıyabilmesi için dik yerine eğimli bırakılan yüzeydir.
  • Şev açısı, bu eğimli yüzeyin yatayla yaptığı açıdır; sahada çoğu zaman yatay:düşey oranıyla (ör. 1:1) ifade edilir.
  • Kademe (basamaklı kazı), kazı kenarının bir veya daha fazla yatay basamağa bölündüğü, basamaklar arasındaki yüzlerin dik ya da dike yakın olduğu kazı biçimidir.
  • İksa, derinlik, konum veya zemin nedeniyle şevli ya da kademeli kazının uygulanabilir veya yeterli olmadığı durumda kazı yüzünü destekleyerek zemin hareketini ve göçüğü önleyen geçici ya da kalıcı destek sistemidir.
  • Kazı kenar yükü, kazı kenarına yakın duran toprak yığını, kamyon, iş makinesi, malzeme ya da komşu bina temeli gibi, kazı yüzündeki itkiyi artıran dış yüktür. Mühendislik dilinde sürşarj olarak da geçer.

Kademeli kazı şevli kazıdan nasıl ayrılır?

Şevli kazıda kazı duvarı, önceden belirlenmiş bir açıyla tek parça hâlinde geriye yatırılır. Kademeli kazıda ise kenar yatay basamaklara bölünür; her basamağın yüzü dik ya da dike yakındır. Bakanlığın şev ve kademe kartı, gerekli durumlarda iki yöntemin birlikte (palyeli) uygulanabildiğini ve şevin iksa gibi başka koruyucu tedbirlerle birlikte kullanılabildiğini belirtir.

Kademe, uzun ve yüksek bir yüzü kısa parçalara böler; basamaklar yüzeyden akan suyun hızını keser ve kontrol için erişim sağlar. Ancak basamak yüksekliği ve genişliği zemine göre hesaplanmadıkça kademe, dik bir kazının parçalara bölünmüş hâlinden ibaret kalır. Kademe ölçüsü de şev açısı gibi yetkili mühendisin kararıdır.

İksa türleri nelerdir: palplanş, fore kazıklı perde, ankraj ve zemin çivisi

Bakanlığın iksa bilgi kartı yaygın destek sistemlerini palplanşlı duvar, Berlin duvarı, ankrajlı betonarme perde, kuyu perde, zemin karıştırma duvarı, zemin çivili duvar, mini kazıklı duvar, aralıklı ve kesişen kazıklı duvar ile diyafram duvar olarak sıralar. İş sahibinin en sık duyacağı dört terimin tanımı şöyledir:

  • Palplanş, zemine çakılan ya da titreşimle sokulan, kenarları birbirine kenetlenen çelik levhalardan oluşan perdedir.
  • Fore kazıklı perde, zemine delinip donatısı yerleştirilerek yerinde dökülen betonarme kazıkların aralıklı, teğet ya da kesişen biçimde yan yana dizilmesiyle oluşan perdedir.
  • Ankraj, perdenin arkasındaki zemine eğik olarak delinip yerleştirilen ve gerilerek perdeyi geriye bağlayan çelik halat ya da çubuk elemandır.
  • Zemin çivisi, kazı ilerledikçe kazı yüzüne sık aralıklarla yerleştirilen çelik çubuklar ile yüzeye uygulanan püskürtme beton kaplamanın birlikte çalıştığı destek sistemidir.

Bu tanımlar yalnızca sahada konuşulanı anlamanız içindir. Hangi sistemin seçileceğine zemin etüdü, kazı derinliği, komşu yapılar ve yeraltı suyu birlikte değerlendirilerek yetkili mühendis karar verir. Ankraj ve zemin çivisi gibi elemanlar parsel sınırının dışına, komşu parselin ya da yolun altına uzanabildiği için bu konu proje aşamasında ayrıca ele alınır.

Temel kazısında şev açısı kaç derece olmalı?

Türk mevzuatında temel kazısı için sabit bir şev açısı yoktur; açı her parselde zemin, derinlik, su, sarsıntı ve kenar yüküne göre yetkili mühendis tarafından belirlenir. Bakanlığın şev ve kademe kartı bunu açıkça yazar: ülkemiz iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında uygulama detaylarına yönelik bir sınırlama getirilmez; uygun şev açıları zemin yapısı, iklim, sarsıntı, su kaynakları ve fazla yük kuvvetleri göz önüne alınarak belirlenir.

Aynı kart, rehberlik amacıyla başka ülkelerin uygulamalarını da aktarır. Avustralya'da uzman kişi tarafından tasarlanıp yazılı onay verilmedikçe 45°'nin aşılmaması, Kanada'da profesyonel mühendis yazılı onay vermedikçe eğimin 3 yatay : 4 düşey orandan daha dik olmaması istenir. ABD'deki zemin sınıfına göre izin verilen azami eğimler ise şöyledir:

Zemin tipi (ABD sınıflaması)Azami eğim (yatay:düşey)Yaklaşık açıNot
Stabil kayaçDik90°Açıkta kaldığında bütünlüğünü koruyan kaya için
A tipi3/4 : 153°Sınıflar A'dan C'ye doğru daha zayıf zemini ifade eder
B tipi1 : 145°Sınıflamayı uzman kişi yapar
C tipi1 ½ : 134°En yatık eğim bu sınıfta istenir

Bu tablo Türkiye'de bağlayıcı değildir ve tek başına bir kazının tasarımında kullanılmaz. Kartın aktardığına göre ABD'de bu sınıflama 6 metre kazı derinliğine kadar uzman kişi tarafından yapılır, daha derin kazılarda profesyonel mühendis onayı aranır. Tablonun değeri, aynı derinlikteki iki kazının zemine göre ne kadar farklı geometri isteyebileceğini göstermesidir. Ayrıntılar için Bakanlığın şev ve kademe oluşturma bilgi kartı incelenebilir.

Şev için parselde ne kadar yer gerekir?

Şevli kazı, kazı derinliği ile eğim oranının çarpımı kadar yatay mesafe ister. Aşağıdaki tablo bir öneri değil, yalnızca geometri hesabıdır: belirli bir derinlikte, belirli bir eğimle açılan şevin üst kenarının kazı tabanından ne kadar geriye çekileceğini gösterir.

Kazı derinliği3/4 : 1 eğimde geri çekilme1 : 1 eğimde geri çekilme1 ½ : 1 eğimde geri çekilme
2 m1,5 m2 m3 m
3 m2,25 m3 m4,5 m
4 m3 m4 m6 m
5 m3,75 m5 m7,5 m

Pratikteki sonucu bir örnek gösterir. Bina temel tabanı parsel sınırına 2 metre mesafede olsun ve kazı 3 metre derinliğe insin. 1:1 eğim bile şevin üst kenarını 3 metre geriye taşır; yani komşu parselin 1 metre içine girer. Bu durumda şevli kazı fiziksel olarak mümkün değildir ve konu projeli bir destek yapısına döner. Kayseri'de bitişik ya da sınıra yakın yapılaşmanın olduğu mahallelerde bu hesap çoğu zaman kazı kararını baştan belirler.

Şevin bir de hacim tarafı vardır. 3 metre derinlikte 1:1 eğimli bir şev, her bir metre kenar uzunluğu için yaklaşık 4,5 m³ ek kazı (0,5 × 3 × 3) üretir. 20 metrelik bir kenarda bu, kabaca 90 m³ ek hafriyat ve temel bittikten sonra aynı miktarda geri dolgu demektir. Şev ile iksa arasındaki tercih bu nedenle yalnızca güvenlik değil, alan ve hacim kararıdır da.

Zemin türü şev davranışını nasıl değiştirir?

Zemin türü, kazı yüzünün ne kadar dik ve ne kadar süre durabileceğini belirleyen en önemli etkendir; aynı derinlikte sağlam kaya dik durabilirken suya doymuş kum birkaç dakikada akabilir. Bakanlığın göçük kartı zeminleri kabaca iri daneli (kohezyonsuz) ve ince daneli (kohezyonlu) olarak ikiye ayırır. Aşağıdaki tablo sayı vermez, davranışı nitel olarak özetler; her parsel için son karar yetkili mühendisindir.

ZeminKazı yüzünde tipik davranışBaşlıca riskİş sahibinin sorması gereken
Sağlam, çatlaksız kayaDik ya da dike yakın durabilirÇatlak ve süreksizliklerden blok düşmesi, kırıcı titreşiminin komşuya etkisiKayada çatlak sistemi incelendi mi, kırıcı kullanımı planlandı mı?
Çatlaklı kaya, tüf, ayrışmış volkanik birimYüzey gevşek ve parçalı olabilir, donma-çözülmede dökülürParça ve blok düşmesi, yüzeysel dökülmeYüzeyin ne sıklıkla kontrol edileceği belirlendi mi?
Sıkı kum-çakılKuruyken bir süre durur gibi görünür, titreşim ve su ile aniden akabilirKayma şeklinde göçükYeraltı suyu ve trafik titreşimi hesaba katıldı mı?
Kil ve siltli kilİlk günlerde dik durabilir, su aldıkça yumuşar; kenarda çekme çatlakları açılırDevrilme tipi göçük, tabanda kabarmaKazı ne kadar süre açık kalacak, yağışta ne yapılacak?
Dolgu, moloz, eski kazı geri dolgusuDüzensiz, boşluklu, sıkışmamış; tahmin edilemez davranırAni boşalma, eski hat ya da temel kalıntısıEtütte dolgu kalınlığı belirlendi mi?
Suya doymuş zeminDayanım belirgin düşer, yüzeyden sızıntı ve akma olurYan yüz ve taban göçmesi, komşu yapıda oturmaSu kontrolü ve destek sistemi projede var mı?

Kart, kohezyonlu zeminin bir bütün olarak kendini tutabildiğini, ancak kazı uzun süre açık kaldığında parçacıklar arasındaki çekimin hava koşullarına maruz kalarak zayıfladığını ve göçük riskinin arttığını da belirtir. Killi bir zeminde "dün durdu, bugün de durur" mantığı bu nedenle yanıltıcıdır.

Kayseri zeminleri kazıda neden parselden parsele değişir?

Kayseri kent yerleşim alanının mühendislik jeolojisini inceleyen akademik çalışmalar, bölgede bazalt, andezit, ignimbirit, tüf ve aglomera gibi volkanik birimlerin ova kesimlerinde silt ve kil ağırlıklı alüvyonla bir arada bulunduğunu, yerleşim alanındaki kayaların yer yer çatlaklı olduğunu gösterir. Aynı çalışmalarda tüf ve ignimbiritlerin hafif ve yüksek gözenekli, bazaltın ise daha yoğun olduğu belirtilir. Bu yüzden iki komşu parselde bile kazı yüzü farklı davranabilir.

Sahada bunun pratik karşılığı karışık zemindir. Makine parkı sayfamızdaki görüntülerde paletli ekskavatör, taşlı toprakta iri kaya bloklarıyla kazı yaparken görülür. Böyle bir zeminde blok söküldüğünde arkasındaki ince taneli toprak desteksiz kalabilir. Bu tablo bir parselin zemini hakkında hüküm vermez; parsel ölçeğinde karar her zaman zemin etüdüne dayanır.

Kazıda göçük neden olur?

Göçük, zeminin dayanımının yerçekimi ve dış etkiler karşısında yetersiz kalmasıyla olur. Bakanlığın göçük riski kartı, göçüğe sebep olan ya da oluşumunu hızlandıran etkenleri şöyle sıralar:

  • Zemin türü: Kazı yüzünün dayanımını belirleyen en temel etken.
  • Nem miktarı: Yağmur, eriyen kar, yüzey akıntısı, yeraltı suyu ya da sızan kanalizasyon zemindeki kohezyonu azaltır.
  • Titreşimler: Kazı çevresindeki kamyon ve iş makinesi trafiği, sıkıştırma, kazık çakma ve kırıcı çalışması zemini gevşetir.
  • Ağır yükler: Kazı kenarına yığılan toprak ve kenarda bekleyen iş makineleri, mobil ekipman ve malzeme.
  • Yakındaki mevcut yapılar: Temeli kazının kırılma bölgesine uzanan bina ya da duvar.
  • Önceki kazılar: Yeni kazıyı kesen ya da ona paralel uzanan eski altyapı kazılarının gevşek dolgusu.
  • Hava ve çevre koşulları: Yağış, don ve çözülme.
  • Kazının açık kaldığı süre: Kazı ne kadar uzun açık kalırsa nem ve hava etkisi o kadar artar.

Kart, göçüğün sık görülen üç biçimini de tarif eder: kazı duvarına paralel çekme çatlaklarının açılması ve duvarın kazının içine devrilmesi; kazı yüzünün alt kısmında kabarma oluşması ve ardından yüzün çökmesi; daha çok yaş kum ve çakılda görülen, toprağın kazının içine doğru kayması. Her üçünün ortak noktası, çoğu zaman önceden küçük işaretler vermesidir.

Bu etkenlerin birçoğu iş programıyla doğrudan ilgilidir. Kazının yağışlı döneme denk getirilmesi, kenarda haftalarca toprak yığını bekletilmesi ya da temel betonu gecikirken kazının açık kalması, mühendislik hesabındaki varsayımları sahada boşa çıkarabilir. Kazı yöntemlerinin genel çerçevesini hafriyat yöntemleri rehberimizde ayrıca anlattık.

Göçükten önce hangi uyarı işaretleri görülür?

Göçük çoğu zaman önceden işaret verir: kazı kenarının gerisinde çatlak açılması, kenardan toprak dökülmesi, yüzün altında şişme ve sızıntı en sık görülenleridir. Bakanlığın kartı, göçüğün yakın olduğuna dair işaretler arasında kazı kenarından toprak parçalarının düşmesini, katmanlı zeminlerin bölümlerinin kaymasını ve kayaçların çatlaklı kısımlarının düşmesini sayar. Sahada dikkat edilecek işaretler şunlardır:

  • Kazı kenarının birkaç adım gerisinde, kenara paralel uzanan yeni çatlaklar
  • Kenardan toprak, çakıl ya da küçük taş parçalarının dökülmesi
  • Kazı yüzünün alt kısmında ya da tabanda kabarma, şişme
  • Kazı yüzünden su sızması, çamurlu su gelmesi, tabanda su birikmesi
  • Katmanlı zeminde bir katmanın diğerinin üzerinden kayması
  • Kaya yüzünde çatlaklı blokların gevşemesi, aralarından parça düşmesi
  • Destek elemanlarında eğilme, kayma, ses ya da yerinden oynama
  • Komşu yapıda yeni çatlak, kapı ve pencerelerde sıkışma, bahçe duvarında ayrılma, kaldırımda oturma

Bu işaretlerin hiçbiri tek başına göçüğün kesin geleceğini göstermez; ama hiçbiri "sonra bakarız" denecek kadar önemsiz de değildir. Yönetmeliğin 64. maddesinin beklenmedik parça düşmelerinden sonra genel kontrol yapılmasını istemesi bu yüzdendir.

Uyarı işareti görülünce sahada ne yapılmalı?

Uyarı işareti görüldüğünde öncelik insanları tehlikeli bölgeden uzaklaştırmak ve karar yetkisini yetkili teknik personele bırakmaktır. Aşağıdaki sıra bir kazı müdahale tarifi değil, iş sahibinin ve sahadaki herkesin bilmesi gereken davranış çerçevesidir:

  1. Kazının içinde bulunan herkes güvenli bir yoldan dışarı çıkarılır; kimse kazıya yeniden inmez.
  2. Kazı kenarına yaklaşma durdurulur, kenardaki iş makineleri ve araçlar ehil kişinin yönlendirmesiyle uzaklaştırılır.
  3. Şantiye şefi, ehil kişi ve projeyi hazırlayan yetkili mühendis bilgilendirilir.
  4. Çatlak, sızıntı ya da kabarma tarih ve saatle fotoğraflanır; varsa izleme ölçümleri sıklaştırılır.
  5. Komşu yapıda belirti varsa yapıdakilerin güvenliği için ilgili idare bilgilendirilir.
  6. Kontrolde ortamın güvenli olduğu belirtilmeden çalışmaya başlanmaz.
  7. Can güvenliğini tehdit eden bir durumda ya da biri toprak altında kaldığında vakit kaybetmeden 112 aranır.

Kazı kenarına hafriyat yığını, kamyon ve iş makinesi ne kadar yaklaşabilir?

Yönetmelik bu mesafe için herkese uyan bir sayı vermez; Ek-4'ün 68. maddesi hafriyat ile kazı kenarı arasında "yeterli mesafe", hareketli araçlar ve kazı stabilitesini etkileyebilecek diğer araçlar ile kenar arasında "gerekli güvenlik mesafesi" bırakılmasını ister. Bu mesafeyi zemin, kazı derinliği ve yükün ağırlığına göre yetkili teknik personel belirler. Hafriyatın kazıya akma riski varsa uygun bariyer kullanılır.

Kazı kenar yükü nedir ve neden önemlidir?

Kazı kenar yükü, kazı yüzünü arkadan iten ek kuvvettir. Dolu bir kamyon, paletli bir ekskavatör ya da kenara yığılmış birkaç kamyonluk toprak, mühendislik hesabında öngörülmemişse şevin güvenlik payını sessizce tüketir. Bakanlığın planlama kartı da kazıdan önce dikkate alınacak saha koşulları arasında ek/üst yükleri (sürşarj), yakındaki binaları ve mevcut kanal kazılarına yakınlığı sayar.

Kenar yükü bir lojistik kararıdır ve kazıdan önce çözülür. Kamyonun yükleneceği nokta, rampanın yeri, ekskavatörün duracağı kot ve geçici toprak yığınının alanı planda kazı kenarından uzakta gösterilmelidir. Yönetmeliğin Ek-4 (B) bölümü de kazı ve malzeme taşıma makinelerinin manevra ve park yerlerinin belirlenmesini (53), manevraların bir gözetici tarafından yönetilmesini (54) ve makinelerin kazı çukuruna düşmemesi için tedbir alınmasını (55) ister.

Dar parsellerde makine seçimi bu planı doğrudan etkiler: makinenin boyu, erişim mesafesi ve kazıya ne kadar yaklaşması gerektiği aynı sorunun parçalarıdır. Hangi işte hangi makinenin tercih edildiğini ekskavatör, beko loder, mini kepçe ve dozer karşılaştırmasında ele aldık. Makinelerle yapılan kazıda bu makinelerin hareket alanına çalışanların girmesine izin verilmez (71).

Komşu bina, istinat duvarı ve yol temel kazısından nasıl etkilenir?

Komşu yapının temeli kazının etkileyeceği zemin bölgesinde kalıyorsa yapı risk altındadır: kazı, temelin altındaki ve yanındaki toprağı kaldırdığında destek azalır ve yapı oturabilir, çatlayabilir ya da yana hareket edebilir. Bakanlığın göçük kartı, kazıya bitişik bir bina ya da yapının temeli kazının kırılma bölgesine uzanıyorsa zemin türüne bağlı olarak göçük yaşanabileceğini belirtir.

Komşu bahçedeki istinat duvarı da aynı mantıkla etkilenir. Duvarın önündeki toprak kazılırsa duvarın kaymaya karşı direnci azalır; duvarın arkasında su birikmişse risk büyür. Yol ve kaldırım ise iki yönden etkilenir: araç yükü kazı kenarına ek yük bindirir, yol altındaki hatlar da kazının etki alanında kalabilir.

Temeli kazı kotunun üstünde kalan komşu bina neden en kritik durumdur?

Yeni kazı, komşu binanın temel tabanından daha derine iniyorsa komşu temelin altındaki toprak yanal desteğini kaybeder. Eski binalarda temel derinliği ve tipi çoğu zaman bilinmez; bodrumsuz bir yapının sığ temeli, yanında açılan bodrum kazısının hemen üstünde kalabilir. Bu, çoğu zaman şevle çözülemeyen kritik bir sınır koşuludur ve tasarımı yetkili mühendisin işidir.

Bu nedenle kazıdan önce komşu yapının temel kotu ve tipi, mümkünse belediye arşivindeki proje ya da yetkili teknik personel gözetiminde açılan bir araştırma çukuruyla öğrenilir. Bilgi edinilemiyorsa bu belirsizliğin projede nasıl ele alındığı sorulmalıdır. Yönetmeliğin 62/a bendi de kazının bitişik yapıları etkileyip etkilemeyeceğinin kazıdan önce araştırılmasını, etkileme ihtimali varsa tedbirin kazıdan önce alınmasını ister.

Kazıdan önce komşu yapının mevcut durumu nasıl kayda alınır?

Kazı başlamadan önce komşu yapıların mevcut durumunun tarihli fotoğraf ve videoyla kayda alınması, ileride çıkabilecek bir anlaşmazlıkta hangi hasarın önceden var olduğunu gösterir. Kayıt şu noktaları kapsamalıdır:

  • Komşu bina cepheleri, köşeleri ve kazıya bakan duvarlar; geniş açı ve yakın plan birlikte
  • Mevcut çatlaklar: yanına ölçü şeridi konarak, konumu tarif edilerek
  • Komşu bahçe duvarları ve istinat duvarları, özellikle barbakan çıkışları ve derzler
  • Kaldırım, yol kenarı, bordür ve rögar kapakları
  • Komşunun izniyle bina içindeki duvar ve tavan çatlakları
  • Kayıtların tarih, saat ve konum bilgisiyle tek bir dosyada saklanması

Destekli kazılarda komşu yapılar üzerine ölçüm noktaları konup kazı süresince izlenmesi, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 5/32 fıkrası çerçevesinde proje konusudur. Resmî tespit yollarına başvurulup başvurulmayacağı konusunda ise hukuki destek alınması önerilir. Komşu istinat duvarında öne eğilme, şişme ya da barbakandan çamurlu su gelmesi gibi işaretlerin ne anlama geldiğini istinat duvarında çatlak ve çökme belirtileri yazımızda anlattık.

Hangi durumlarda iksa projesi istenir?

İksa projesi, kazının şevle güvenli biçimde açılamadığı durumlarda gündeme gelir: parselde şev için yer yoksa, komşu yapı ya da yol kazının etki alanındaysa, yeraltı suyu varsa veya zemin şevi taşıyamıyorsa. İhtiyacı ve tipini zemin etüdüne dayanarak yetkili mühendis belirler. Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'nin 59/3 fıkrası, kazı sahasında kazık, palplanş, istinat duvarı ve benzeri uygulama varsa bunların projelerinin onaylanıp ruhsatlandırılmasını ister.

Sahadaki durumOlası yaklaşımNedenKararı veren
Geniş parsel, komşu uzak, kuru ve sağlam zemin, sığ kazıŞevli ya da kademeli kazıGeometri yeterli, destek gerekmeyebilirEtüde göre yetkili mühendis
Kazı parsel sınırına dayanıyorProjeli destek yapısı (ör. kazıklı perde)Şev için yatay mesafe yokYetkili mühendis, onaylı proje
Komşu binanın temeli kazı kotunun üstündeDestek yapısı ve komşu yapı izlemesiKomşu temelin altındaki yanal destek korunmalıYetkili mühendis
Yol veya kaldırım kazı kenarındaDestek yapısı ya da yeterli geri çekilmeAraç yükü ve yol altı hatlarYetkili mühendis, ilgili idare
Yeraltı suyu kazı tabanının üstündeSu kontrolü ile birlikte uygun destekSuya doymuş zemin şevde tutunamazYetkili mühendis
Dolgu, moloz ya da eski kazı geri dolgusuDestek yapısı ya da kazı yönteminin değiştirilmesiBoşluklu ve sıkışmamış zemin tahmin edilemezYetkili mühendis
Kazı kalıcı bir istinat duvarıyla kapatılacakKalıcı duvar projesi ve inşaat süresince geçici kazı güvenliğiDuvar yapılana kadar kazı yüzü açık kalırStatik projeyi hazırlayan yetkili mühendis

Son satır eğimli arazide sık karşılaşılan bir durumdur. Kazı kalıcı bir istinat duvarıyla kapatılacaksa iki ayrı güvenlik sorusu vardır: duvar yapılana kadar açık kazı yüzü nasıl korunacak ve duvar arkası nasıl doldurulacak. Duvar tipleri ve proje gereksinimi için Kayseri istinat duvarı sayfasına, statik projeli çözümler için betonarme istinat duvarı sayfasına bakabilirsiniz.

Kazıdan önce yeraltı hatları nasıl öğrenilir? Kayseri'de hangi kurumlara sorulur?

Kazıdan önce doğalgaz, su-kanalizasyon, elektrik ve telekomünikasyon hatlarının yeri ilgili kurumlardan öğrenilir ve sahada işaretlenir. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4'ün 62/b bendi, yer altı kablolarının, gaz borularının, su, kanalizasyon ve diğer dağıtım sistemlerinin yerlerinin kazıya başlamadan önce belirlenmesini ister. Bakanlığın kazı kartı da altyapı hizmetlerine temas olmaması için tedbir alındığının teyit edilmesini önerir.

HatKayseri'deki ilgili kurumKazıdan önce ne yapılır
DoğalgazKayserigazKayserigaz'ın açıklamalarına göre kazıdan önce Acil 187 hattı aranarak kazı güzergâhı talep edilir; gaz hattı bulunan sokakta altyapı çalışması için yazılı izin alınır, kazı başlarken ve kapatılırken 187 bilgilendirilir
İçme suyu ve kanalizasyonKASKİ (Kayseri Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü)Parsel bağlantısının ve yakındaki ana hatların konumu öğrenilir
Elektrik dağıtımKCETAŞ (Kayseri ve Civarı Elektrik T.A.Ş.)Yeraltı kablosu güzergâhı ve parsel bağlantısı öğrenilir
TelekomünikasyonTürk Telekom ve bölgede altyapısı bulunan diğer işletmecilerFiber ve bakır hat güzergâhı sorulur
Kamu yolu ve kaldırımdaki kazıKayseri Büyükşehir Belediyesi AYKOME ve ilgili ilçe belediyesiYol ve kaldırımda kazı ruhsatı ve altyapı koordinasyonu

Başvuru kanalları, belgeler ve süreler zamanla değişebilir; güncel usul ilgili kurumdan teyit edilmelidir. Kayserigaz'ın kamuoyuna yaptığı açıklamalarda, 187 aranarak yapılan kazılarda ekiplerin kazıya refakat ederek gerekli teknik emniyeti aldırdığı ve hat hasarlarının en büyük sebebinin izinsiz kazı çalışmaları olduğu belirtilir.

Parsel içindeki hatlar çoğu zaman kurum kayıtlarında görünmez: eski abone bağlantıları, kullanılmayan fosseptikler, eski bir yapının temel kalıntıları ve bahçe sulama hatları bunların başında gelir. Bu yüzden eski yapı yıkılarak yeniden yapılan parsellerde, eski sahibinden ya da komşulardan bilgi almak da kazı öncesi hazırlığın parçasıdır. Hat yakınında kazının yöntemi, ilgili kurumun ve ehil kişinin talimatına göre belirlenir.

Kazıda doğalgaz borusu hasar görürse ne yapılır?

Kazı sırasında doğalgaz borusuna temas edilir ya da gaz kokusu alınırsa kazı durdurulur, alan boşaltılır, kıvılcım çıkarabilecek her türlü işlem bırakılır ve 187 Doğalgaz Acil hattı aranır. Hasarlı boruya müdahaleyi yalnızca dağıtım şirketinin ekipleri yapar. Boru gözle hasarsız görünse bile kaplaması zedelenmiş olabilir; temas, boru üstü kapatılmadan önce mutlaka bildirilir. Can güvenliği tehlikesi varsa 112 de aranır.

Kazı alanının saha düzeni nasıl olmalı?

Güvenli bir kazı alanında çevre perdeyle kapatılmış, kazı kenarları işaretlenmiş, gerektiğinde aydınlatılmış, kazıya güvenli iniş-çıkış yolu ayrılmış ve yüzey suyu kazıdan uzağa yönlendirilmiştir. Bu düzen kazının ilk gününden temel bitip geri dolgu tamamlanana kadar korunur.

Çevre perdesi, bariyer ve uyarı şeridi

Yönetmeliğin 62/c bendi, meskûn mahallerde yapı alanının çevresinin yeterli yükseklik ve sağlamlıkta uygun malzemeden yapılmış perdeyle çevrilmesini ve bunun yapının bitimine kadar korunmasını ister. Meskûn mahal dışındaki kazıların kenarlarına uyarı şeritleri çekilir ve ikaz levhaları asılır (62/ç). Meskûn mahallerde kazı üzerinden geçiş gerekiyorsa en az 80 santimetre eninde, iki tarafı korkuluklu geçitler kullanılır (66).

Perde yalnızca yönetmelik gereği değildir. Kazı çukuru, özellikle okul ve konut aralarında, çocuklar ve yayalar için çekici bir tehlikedir. Kapı kilitli değilse, perde arasında boşluk varsa ya da kazı kenarı gece görünmüyorsa, yapının dışındaki biri için kazı alanı açık bir çukurdan farksızdır.

Gece aydınlatması ve görünürlük

Yönetmeliğin Ek-4 (A) bölümünün 40. maddesi, yapı işlerinin gündüz yapılmasını esas alır; gece çalışması gerekiyorsa ya da gün ışığı yetersizse uygun ve yeterli suni aydınlatma, aydınlatma arızasının risk oluşturacağı yerlerde yedek aydınlatma ister. Çalışma olmayan gecelerde de kazı kenarının ve perde hattının yoldan görülebilir olması, yaya ve araçlar için ayrıca önemlidir.

Kazıya iniş ve çıkış nasıl sağlanır?

Kazıda çalışanların giriş ve çıkışı için güvenli yollar sağlanır (63/b); destek ve setlerin iniş ve çıkış için kullanılması engellenir (70). Göçük, yangın ya da su baskını gibi bir durumda çalışanların güvenli bir yere ulaşabilmesi gerekir (63/e). İş sahibinin sahada gördüğü bir kazıda tek çıkış, iksa elemanına basarak tırmanmaksa bu bir eksikliktir ve şantiye şefine bildirilmelidir.

Yağmur ve kar suyunun kazıya girmesi nasıl önlenir?

Kazı üst kenarına doğru akan yüzey suyu, kazıdan önce yönü değiştirilecek biçimde planlanır; kazı tabanında biriken su alınır. Yönetmelik su baskını tehlikesine karşı uygun tedbir alınmasını (63/ç) ve kazı işlerinde yağış sırasında çalışma yapılmamasını (69) ister. Kar temizlenirken kazı kenarına yığılmamalıdır: kar yığını önce kenar yükü, eridiğinde de kazı yüzüne giden sudur. Su yönlendirmenin biçimini ehil kişi ve yetkili mühendis belirler.

Kayseri'nin kışı ve yağışı kazı kenarını nasıl etkiler?

Kayseri'de Kasım'dan Mart'a kadar ortalama en düşük sıcaklık 0 °C'nin altındadır; donan ve çözülen kazı yüzü gevşer. Bu yüzden kış ve ilkbahar kazılarında kontrol sıklığı artar ve kazı açık bekletilmez. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün Kayseri için 1931–2025 dönemini kapsayan istatistikleri bu tabloyu sayıyla gösterir:

DönemMGM verisi (1931–2025 ortalamaları)Kazı açısından anlamı
Aralık–ŞubatOrtalama en düşük sıcaklık −4,2 °C, −6,7 °C ve −5,1 °C; ayda yaklaşık 11–13 yağışlı gün; Ocak'ta ölçülen en düşük değer −32,5 °CKazı yüzü donar, kar yükü ve eriyen kar suyu oluşur; don ve kar sonrasında kazı yüzü kontrol edilmeden çalışılmaz
Mart ve KasımOrtalama en düşük sıcaklık −1,3 °C ve −0,8 °CGece donup gündüz çözülme ihtimali yüksek geçiş ayları; kenarda dökülme ve gevşeme beklenir
Nisan–MayısYılın en yağışlı ayları: ortalama 50,7 mm ve 52,2 mm, ayda yaklaşık 13 yağışlı günZemin nemli, yağış sıklığı yüksek; yağışta çalışılmaz, su yönlendirmesi önceden kurulur
Temmuz–AğustosTemmuz 10,3 mm, Ağustos 8,9 mm yağış; ayda yaklaşık 2 yağışlı günEn kuru dönem; killi zeminde kuruma çatlakları ve toz kontrolü öne çıkar
EkimOrtalama en düşük sıcaklık 3,6 °C, ortalama 27,1 mm yağışKış öncesi geçiş; açık kalacak kazılar için kış planı yapılır

Donma-çözülme döngüsünün etkisi basittir: zemin boşluklarındaki su donarken genleşir ve kazı yüzündeki taneleri birbirinden ayırır, çözülme sırasında bu gevşemiş kabuk kendi ağırlığıyla dökülür. Yönetmeliğin 64/d bendinin şiddetli yağış, don ve kardan sonra genel kontrol istemesi bu yüzdendir. Tüf ve ayrışmış volkanik birimler gibi gözenekli yüzeylerde bu etki daha belirgin olabilir.

Kışa giren bir kazıda üç soru öne çıkar: temel betonu ne zaman dökülecek, kazı kaç hafta açık kalacak ve kar bu süre içinde nereye yığılacak? Kazıyı kışın açıp bahara kadar bekletmek, mühendislik hesabındaki "kısa süreli kazı" varsayımını bozabilir. Yaz aylarında ise toz kontrolü için sulama yapılır; firmamızın makine parkında "SULAMA ARACI" yazılı bir tanker bulunur.

Derin kazıda hangi ek önlemler alınır?

Derin kazıda şevle yetinilmez; projeli destek yapısı, kazının projede tanımlı aşamalarla indirilmesi, komşu yapı ve destek yapısının izlenmesi, yeraltı suyu kontrolü ve kazının açık kalma süresinin kısaltılması birlikte planlanır. Mevzuatta her kazı için geçerli tek bir "derin kazı" eşiği yoktur; derinliğin kritik olup olmadığı zemine, suya ve komşu yapılara göre değişir.

  • Aşamalı kazı: Destekli kazılarda kazı, destek elemanlarının yerleştirileceği kotlara göre kademe kademe indirilir. İş sahibi, projede tanımlı aşamalara uyulup uyulmadığını sorabilir.
  • İzleme: Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği 5/32, kazı destek yapısı ve/veya çevre yapıların izlenmesini ister. Kazı Destek Yapıları Hakkında Yönetmelik de aletsel ve gözlemsel izlemeyi ve performans değerlendirme kriterlerini kapsar.
  • Yeraltı suyu: Suyun düşürülmesi kazıyı kolaylaştırırken komşu yapılarda oturmaya yol açabilir; yöntemi yetkili mühendis belirler.
  • Titreşim: Kaya kazısında kırıcı ataçman kullanımı komşu yapılara titreşim iletir; çalışma saatleri ve yöntem buna göre planlanır.
  • Açık kalma süresi: Temel ve perde imalatı kazının hemen arkasından gelecek şekilde programlanır.
  • Sağlık ve güvenlik planı: Toprak altında kalma riski yüksek işler varsa planda bunlara özel tedbirler yer alır.

İzleme ölçümlerinin bir anlamı olması için önceden belirlenmiş sınır değerleri ve aşıldığında ne yapılacağı da projede yazılı olmalıdır. Ölçüm alınıp dosyaya konulması yetmez; değerin kim tarafından, hangi sıklıkta okunacağı ve bir eşik aşıldığında kazıyı kimin durduracağı da belli olmalıdır. Bu sorular, iş sahibinin destekli kazıda sorması gereken en önemli sorulardır.

Kazı güvenliği önlemlerinin maliyetini neler belirler?

Kazı güvenliğinin maliyetini en çok şev için yer olup olmadığı, zemin ve yeraltı suyu durumu, komşu yapıya yakınlık, kazı derinliği ve kazının ne kadar süre açık kalacağı belirler; kesin tutar ancak keşif ve proje sonrasında konuşulabilir. Maliyeti etkileyen başlıca kalemler şunlardır:

  • Şev mi destek mi: Şev, destek yapısı maliyeti getirmez ama ek kazı, ek hafriyat nakli ve ek geri dolgu üretir.
  • Destek yapısının tipi ve projesi: Kazıklı perde, ankraj ya da zemin çivisi; proje, onay ve izleme giderleriyle birlikte.
  • Zemin: Kaya kazısında kırıcı ataçman ve daha yavaş ilerleme; dolgu ve moloz zeminde ek önlem.
  • Yeraltı suyu: Su kontrolü, pompaj ve kazı tabanının korunması.
  • Erişim ve lojistik: Kamyon yükleme noktasının kazıdan uzakta tutulması, dar sokak, rampa yapımı.
  • Mevsim: Kış ve ilkbaharda kontrol, su yönlendirme ve bekleme süreleri.
  • Hafriyat nakli: Döküm sahasına mesafe ve taşıma belgeleri.

Hafriyatın taşınması ve döküm sahası tarafını Kayseri'de hafriyat toprağı döküm izni yazısında ayrıca anlattık. Kazı kalıcı bir istinat duvarıyla kapatılacaksa duvarın maliyet kalemleri için istinat duvarı maliyet rehberine bakabilirsiniz. Şevi dikleştirip kazı hacmini azaltmak kâğıt üzerinde tasarruf gibi görünse de, hesapsız bir dikleştirme göçük ve komşu hasarı riskini artırır; bu kararın da yetkili mühendise bırakılması gerekir.

İş sahibi kazıdan önce, kazı sırasında ve sonrasında neleri sormalı?

İş sahibi kazıyı yönetmez ama doğru soruları sorarak eksikleri görünür kılar. Aşağıdaki listeler kazının üç aşamasına göre düzenlendi. Bu sorular sorumluluğun kimde olduğunu belirlemez; sorumluluk paylaşımı sözleşmeye ve mevzuata bağlıdır ve bu konuda hukuki destek alınması önerilir.

Kazıdan önce sorulacaklar

  1. Yol kotu belgesi ile yapı ruhsatı ya da kazı izni alındı mı?
  2. Zemin etüdü raporu var mı; kazı derinliği, yeraltı suyu ve kazı yöntemi önerisi içeriyor mu?
  3. Kazı şevli mi, kademeli mi, destekli mi açılacak; bu kararı kim verdi ve yazılı mı?
  4. Destek yapısı gerekiyorsa projesi onaylandı ve ruhsatlandırıldı mı?
  5. Komşu yapılar, duvarlar, yol ve kaldırım tarihli fotoğraf ve videoyla kayda alındı mı?
  6. Doğalgaz, su-kanalizasyon, elektrik ve telekomünikasyon hatları ilgili kurumlardan soruldu ve sahada işaretlendi mi?
  7. Sahada kazıyı gözetecek ehil kişi ve şantiye şefi kim; adları ve telefonları biliniyor mu?
  8. Kamyon yükleme noktası, rampa ve geçici toprak yığını kazı kenarından uzakta planlandı mı?
  9. Çevre perdesi, uyarı şeridi ve gerekiyorsa aydınlatma kazıdan önce kuruldu mu?
  10. Makine operatörlerinin belgeleri ve hafriyat taşıma belgeleri hazır mı?

Kazı sırasında sorulacaklar

  1. Kazı yüzü her vardiyadan önce ve yağış, don ya da kardan sonra kontrol ediliyor mu?
  2. Hafriyat yığını, kamyon ve iş makineleri belirlenen güvenlik mesafesinde mi?
  3. Yağış sırasında kazıda çalışma durduruluyor mu?
  4. Kazıya iniş-çıkış güvenli bir yoldan mı yapılıyor, destek elemanlarına basılıyor mu?
  5. Makinenin hareket alanında çalışan bulunuyor mu?
  6. Destekli kazıda izleme ölçümleri projedeki sıklıkta alınıp değerlendiriliyor mu?
  7. Projede öngörülmeyen bir durum (su, dolgu, eski temel, kayıtsız hat) çıktığında kazı durdurulup yetkili mühendise soruluyor mu?

Kazı bittikten sonra sorulacaklar

  1. Temel ve perde imalatı kazının hemen ardından başladı mı, kazı gereğinden uzun açık kaldı mı?
  2. Temel çevresindeki geri dolgu katmanlar hâlinde serilip sıkıştırıldı mı ve sıkışma test edildi mi?
  3. Geçici destek elemanları projede tanımlanan sırayla mı söküldü?
  4. Komşu yapıların son durum fotoğrafları çekilip ilk kayıtla karşılaştırıldı mı?
  5. Yüzey suyu dolgu ve temel bölgesinden uzağa yönlendirildi mi?
  6. Etüt, proje, izleme kayıtları, fotoğraflar ve hafriyat belgeleri tek bir dosyada toplandı mı?

Geri dolgunun sıkışmasının nasıl test edildiğini proktor, kum konisi ve CBR testleri yazısında, işi verecek firmayı değerlendirirken sorulacakları hafriyat ve istinat duvarı firması seçerken sorulacak 12 soru yazısında bulabilirsiniz.

Yunus Özkan İnşaat kazı işlerini sahada nasıl yürütür?

Yunus Özkan İnşaat bir uygulama ve taahhüt firmasıdır: kazı, hafriyat, dolgu ve istinat duvarını sahada yapar. Zemin etüdü, statik proje ve destek yapısı tasarımı lisanslı kuruluşlara ve yetkili mühendislere aittir; sahadaki kazı, onların belirlediği şev, kademe ve destek kararına göre yürütülür. Yayındaki projelerde kazı çoğu zaman tek başına değil, duvar ve dolguyla aynı iş programında yer alır:

ProjeKazıyla birlikte yürütülen işlerDoğrulanmış künye
Okandan, Kayseri, yol kenarıİstinat duvarı, kazı, dolgu ve hafriyat120 m bazalt taş örgü; C25 beton ve demirle gizli kiriş; belirli aralıklarla drenaj boruları; tüm işler 33 günde tamamlandı
Salih Vurucuel, Kayseri, sanayi sahasıKazı, dolgu ve tesviyeÜst kottaki avlu ile alt kot arasında harçlı doğal taş (kagir) istinat; video yazısına göre 70 m uzunluk, 3 m yükseklik, 1,5 m genişlik
His Dora, Kayseri, sanayi tesisi sahası kenarıHafriyat dahil duvar imalatıHarçlı bazalt taş, beton başlık; 145 m uzunluk, 4 m yükseklik; hafriyat dahil 11 gün
Dora Prefabrik, İncesu OSB, sanayi tesisiHafriyat dahil duvar imalatıYol boyunca 120 m, ortalama 4,5 m yükseklik; hafriyat dahil 18 gün; gövdede barbakan boruları

Kazı, dolgu ve duvarın aynı ekip tarafından yürütülmesi, kazı yüzünün açık kaldığı süreyi kısaltmaya yardım eder: kazı biter bitmez duvar ve geri dolgu başlayabilir. Salih Vurucuel projesinde üst kottaki avlu ile alt kot arasındaki geçiş, kazı ve dolgunun duvarla birlikte planlanmasını gerektiren tipik bir sanayi parseli örneğidir.

Ekipman tarafında kazı hizmet sayfamızda 14–30 ton sınıfı ekskavatörler, dozerler, kaya kamyonları ve kırıcı ataçmanlar yer alır; makine parkı sayfasında paletli ekskavatörün lowbed dorse üzerinde taşınması ve taşlı toprakta iri kaya bloklarıyla kazı yapması görülebilir. Kayseri'de hafriyatın genel akışını Kayseri hafriyat rehberimizde ayrıca anlattık.

Kayseri'de kazı öncesi keşif nasıl ilerler?

Keşifte parsel, komşu yapılar, erişim yolu, kamyon yükleme noktası ve varsa zemin etüdü ile proje birlikte incelenir; kazının şevle mi, kademeyle mi yoksa projeli destekle mi açılacağı sorusu yetkili mühendisin kararıyla netleşir. Keşfe giderken elinizde yol kotu belgesi, varsa zemin etüdü raporu, mimari ve statik proje ile komşu yapıların fotoğrafları bulunursa değerlendirme hızlanır.

Keşifte genellikle şu sorular cevaplanır: kazı derinliği ve alanı ne kadar, parsel sınırına ve komşu temele mesafe ne kadar, kamyon parsele nereden girecek, kazıdan çıkan toprağın ne kadarı dolgu ve tesviyede kullanılabilir, iş hangi mevsime denk geliyor. Destek yapısı gerekiyorsa projesi yetkili mühendise hazırlatılır; uygulama bu projeye ve iş programına göre planlanır.

Yunus Özkan İnşaat'ın merkezi İncesu OSB'dedir ve Kayseri ve çevresinde kazı, hafriyat, dolgu ve istinat duvarı işleri için ücretsiz keşif yapılır. Keşif için 0533 771 11 82 numaralı telefonu arayabilir ya da WhatsApp üzerinden parselinizin konumunu ve varsa projenizi gönderebilirsiniz. Hizmet kapsamını Kazı ve Hafriyat hizmet sayfamızda inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular